Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs – geldende tekst

Artikel 1

De examenprogramma’s v.w.o. en h.a.v.o. worden vastgesteld zoals aangegeven in bijlage 1 bij deze regeling.

Artikel 1a

Deze regeling berust op artikel 2.54 van de Wet voortgezet onderwijs 2020.

Artikel 2

De examenprogramma’s v.m.b.o. worden vastgesteld zoals aangegeven in bijlage 2 bij deze regeling.

Artikel 3

De volgende regelingen worden ingetrokken:

a. Regeling examenprogramma’s profielen v.w.o./h.a.v.o. Nederlands en moderne vreemde talen

b. Regeling examenprogramma’s profielen v.w.o./h.a.v.o. Fries

c. Regeling examenprogramma’s profielen v.w.o. klassieke talen en cultuur

d. Regeling examenprogramma’s profielen v.w.o./h.a.v.o. wiskunde

e. Regeling examenprogramma’s profielen v.w.o./h.a.v.o. natuurwetenschappelijke vakken

f. Regeling examenprogramma’s profielen v.w.o./h.a.v.o. maatschappelijke vakken

g. Regeling examenprogramma’s profielen v.w.o./h.a.v.o. economische vakken

h. Regeling examenprogramma’s profielen v.w.o./h.a.vo. CKV 1

i. Regeling examenprogramma’s profielen v.w.o./h.a.v.o. CKV 2,3

j. Regeling examenprogramma’s profielen v.w.o./h.a.v.o. filosofie

k. Regeling examenprogramma’s profielen v.w.o./h.a.v.o. informatica

l. Regeling examenprogramma’s profielen v.w.o./h.a.v.o. lichamelijke opvoeding 1

m. Regeling examenprogramma’s profielen v.w.o./h.a.v.o. lichamelijke opvoeding 2

n. Regeling profielen 2000

o. Regeling afwijking profielen vwo/havo voor leerlingen 1998

p. Regeling aanpassing verlichtingsmaatregelen profielen havo/vwo

q. Regeling aanwijzing domeinen centraal examen aardrijkskunde vwo en havo 2001 tot en met 2005

r. Regeling verplichting CKV2,3 en examen CKV2 in 2001 en volgende jaren.

s. Regeling vrijstellingsregeling examen oud vwo/havo naar nieuw,

t. Regeling toelating centraal examen vwo en havo.

Artikel 4

De volgende regelingen worden ingetrokken:

a. Regeling examenprogramma’s Talen vmbo

b. Regeling examenprogramma’s wiskunde en natuurwetenschappelijke vakken vmbo

c. Regeling examenprogramma’s economie en de maatschappelijke vakken vmbo

d. Regeling examenprogramma’s kunstvakken II vmbo

e. Regeling examenprogramma’s maatschappijleer en kunstvakken I vmbo

f. Regeling examenprogramma’s lichamelijke opvoeding vmbo

g. Regeling examenprogramma’s administratie vmbo

h. Regeling examenprogramma’s handel en verkoop vmbo

i. Regeling examenprogramma’s consumptief en consumptief-breed vmbo

j. Regeling examenprogramma’s mode en commercie vmbo

k. Regeling examenprogramma’s bouwtechniek en bouw-breed vmbo

l. Regeling examenprogramma’s metaaltechniek vmbo

m. Regeling examenprogramma’s elektrotechniek vmbo

n. Regeling examenprogramma’s voertuigentechniek vmbo

o. Regeling examenprogramma’s installatietechniek vmbo

p. Regeling examenprogramma’s grafische techniek vmbo

q. Regeling examenprogramma’s transport en logistiek vmbo

r. Regeling examenprogramma’s verzorging vmbo

s. Regeling examenprogramma’s uiterlijke verzorging vmbo

t. Regeling intrasectoraal programma handel en administratie vmbo

u. Regeling intrasectoraal programma metalelektro vmbo

v. Regeling intrasectoraal programma instalelektro vmbo

w. Regeling intrasectoraal programma zorg-en-welzijn-breed vmbo

Deze regeling treedt in werking met ingang van 1 augustus 2007 en is voor het eerst van toepassing op de leerlingen die in het schooljaar 2007–2008 beginnen met het vierde leerjaar vwo of havo en op de leerlingen die in het schooljaar 2007–2008 beginnen met het vierde leerjaar vmbo.

Artikel 6

Deze regeling wordt aangehaald als: Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma’s vwo/havo

Examenprogramma’s vwo/havo

1. Nederlandse taal en literatuur

2. moderne vreemde talen en literatuur (niet: elementair)

3. Latijnse/Griekse taal en cultuur

4. Chinese taal en cultuur vwo

5. Friese taal en cultuur/ Fryske taal en kultuer

6. maatschappijleer

7. algemene natuurwetenschappen

8. culturele en kunstzinnige vorming

9. lichamelijke opvoeding

10. wiskunde A

11. wiskunde B

12. wiskunde C

13. wiskunde D

14. natuurkunde

15. scheikunde

16. biologie

17. natuur, leven en technologie

18. informatica

19. aardrijkskunde

20. geschiedenis

21. economie

22. bedrijfseconomie

23. maatschappijwetenschappen

24. filosofie

25. kunst (algemeen)

26. kunst (beeldende vormgeving)

27. kunst (muziek)

28. kunst (drama)

29. kunst (dans)

30. muziek

31. tekenen

32. handvaardigheid

33. textiele vormgeving

34. moderne vreemde talen en literatuur (elementair)

35. Chinese taal en cultuur vwo (elementair)

36. bewegen, sport en maatschappij

37. praktijkgericht vak maatschappij: 360

38. praktijkgericht vak maatschappij: 120

39. praktijkgericht vak technologie: 360

40. praktijkgericht vak technologie: 120

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Nederlandse taal en literatuur havo/vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A Leesvaardigheid

Domein B Mondelinge taalvaardigheid

Domein C Schrijfvaardigheid

Domein D Argumentatieve vaardigheden

Domein E Literatuur

Domein F Oriëntatie op studie en beroep.

Bij de uitvoering van het examenprogramma worden de referentieniveaus Nederlandse taal in acht genomen, bedoeld in artikel 2, onderdeel c en onderdeel d, van het Besluit referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op domein A en domein D voor zover het analyseren en beoordelen betreft.

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op:

– de domeinen en subdomeinen waarop het centraal examen geen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Nederlandse taal en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein A: — Leesvaardigheid › Subdomein A1: — Analyseren en interpreteren

Subdomein A1: — Analyseren en interpreteren

1. De kandidaat kan:

– vaststellen tot welke tekstsoort een tekst of tekstgedeelte behoort;

– de hoofdgedachte van een tekst(gedeelte) aangeven;

– relaties tussen delen van een tekst aangeven;

– conclusies trekken met betrekking tot intenties, opvattingen en gevoelens van de auteur;

– standpunten en soorten argumenten herkennen en onderscheiden;

– argumentatieschema’s herkennen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Nederlandse taal en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein A: — Leesvaardigheid › Subdomein A2: — Beoordelen

Subdomein A2: — Beoordelen

2. De kandidaat kan een betogende tekst of betogend tekstgedeelte op aanvaardbaarheid beoordelen en in deze tekst drogredenen herkennen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Nederlandse taal en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein A: — Leesvaardigheid › Subdomein A3: — Samenvatten

Subdomein A3: — Samenvatten

3. De kandidaat kan teksten en tekstgedeelten beknopt samenvatten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Nederlandse taal en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein B: — Mondelinge taalvaardigheid

Domein B: — Mondelinge taalvaardigheid

4. De kandidaat kan ten behoeve van een voordracht, discussie of debat (ter keuze van de school):

– relevante informatie verzamelen en verwerken;

– deze informatie adequaat presenteren met het oog op doel, publiek en gespreksvorm;

– adequaat reageren op bijdragen van luisteraars of gespreksdeelnemers.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Nederlandse taal en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein C: — Schrijfvaardigheid

Domein C: — Schrijfvaardigheid

5. De kandidaat kan ten behoeve van een gedocumenteerde uiteenzetting, beschouwing en betoog:

– relevante informatie verzamelen en verwerken;

– deze informatie adequaat presenteren met het oog op doel, publiek, tekstsoort en conventies voor geschreven taal;

– concepten van de tekst reviseren op basis van geleverd commentaar.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Nederlandse taal en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein D: — Argumentatieve vaardigheden

Domein D: — Argumentatieve vaardigheden

6. De kandidaat kan een betoog:

– analyseren;

– beoordelen;

– zelf opzetten en presenteren, schriftelijk en mondeling.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Nederlandse taal en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein E: — Literatuur › Subdomein E1: — Literaire ontwikkeling

Subdomein E1: — Literaire ontwikkeling

7. De kandidaat kan beargumenteerd verslag uitbrengen van zijn leeservaringen met een aantal door hem geselecteerde literaire werken.

* Minimumaantal: havo 8; vwo 12 waarvan minimaal 3 voor 1880.

* De werken zijn oorspronkelijk geschreven in de Nederlandse taal.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Nederlandse taal en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein E: — Literatuur › Subdomein E2: — Literaire begrippen

Subdomein E2: — Literaire begrippen

8. De kandidaat kan literaire tekstsoorten herkennen en onderscheiden, en literaire begrippen hanteren in de interpretatie van literaire teksten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Nederlandse taal en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein E: — Literatuur › Subdomein E3: — Literatuurgeschiedenis

Subdomein E3: — Literatuurgeschiedenis

9. De kandidaat kan een overzicht geven van de hoofdlijnen van de literatuurgeschiedenis, en de gelezen literaire werken plaatsen in dit historisch perspectief.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma moderne vreemde talen en literatuur havo/vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Leesvaardigheid

Domein B | Kijk-en luistervaardigheid

Domein C | Gespreksvaardigheid

Domein D | Schrijfvaardigheid

Domein E | Literatuur

Domein F | Oriëntatie op studie en beroep.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma moderne vreemde talen en literatuur havo/vwo › Het eindexamen › Het centraal examen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op domein A.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma moderne vreemde talen en literatuur havo/vwo › Het eindexamen › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op:

– de domeinen en subdomeinen waarop het centraal examen geen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma moderne vreemde talen en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein A: — Leesvaardigheid

Domein A: — Leesvaardigheid

1. De kandidaat kan:

– aangeven welke informatie relevant is, gegeven een vaststaande behoefte;

– de hoofdgedachte van een tekst(gedeelte) aangeven;

– de betekenis van belangrijke elementen van een tekst aangeven;

– relaties tussen delen van een tekst aangeven;

– conclusies trekken met betrekking tot intenties, opvattingen en gevoelens van de auteur.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma moderne vreemde talen en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein B: — Kijk- en luistervaardigheid

Domein B: — Kijk- en luistervaardigheid

2. De kandidaat kan:

– aangeven welke informatie relevant is, gegeven een vaststaande behoefte;

– de hoofdgedachte van een tekst aangeven;

– de betekenis van belangrijke elementen van een tekst aangeven;

– conclusies trekken met betrekking tot intenties, opvattingen en gevoelens van de spreker(s);

– anticiperen op het meest waarschijnlijke vervolg van een gesprek;

– aantekeningen maken als strategie om een tekst aan te pakken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma moderne vreemde talen en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein C: — Gespreksvaardigheid › Subdomein C1: — Gesprekken voeren

Subdomein C1: — Gesprekken voeren

3. De kandidaat kan:

– adequaat reageren in sociale contacten met doeltaalgebruikers;

– informatie vragen en verstrekken;

– uitdrukking geven aan gevoelens;

– zaken of personen beschrijven en standpunten en argumenten verwoorden;

– strategieën toepassen om een gesprek voortgang te doen vinden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma moderne vreemde talen en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein C: — Gespreksvaardigheid › Subdomein C2: — Spreken

Subdomein C2: — Spreken

4. De kandidaat kan verworven informatie adequaat presenteren met het oog op doel en publiek, en daarbij zaken of personen beschrijven en standpunten en argumenten verwoorden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma moderne vreemde talen en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein D: — Schrijfvaardigheid › Subdomein D1: — Taalvaardigheden

Subdomein D1: — Taalvaardigheden

5. De kandidaat kan:

– adequaat reageren in schriftelijke contacten met doeltaalgebruikers;

– informatie vragen en verstrekken;

– verworven informatie adequaat presenteren met het oog op doel en publiek, en daarbij zaken of personen beschrijven en uitdrukking geven aan gevoelens en standpunten verwoorden;

– een verslag schrijven. Voor havo: geldt alleen voor Engelse en Turkse taal en literatuur. Voor vwo: geldt niet voor Russische taal en literatuur.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma moderne vreemde talen en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein D: — Schrijfvaardigheid › Subdomein D2: — Strategische vaardigheden

Subdomein D2: — Strategische vaardigheden

6. De kandidaat kan met behulp van:

– een tekstverwerkingsprogramma een tekst schrijven;

– (elektronisch) naslagmateriaal teksten opstellen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma moderne vreemde talen en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein E: — Literatuur › Subdomein E1: — Literaire ontwikkeling

Subdomein E1: — Literaire ontwikkeling

7. De kandidaat kan beargumenteerd verslag uitbrengen van zijn leeservaringen met ten minste drie literaire werken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma moderne vreemde talen en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein E: — Literatuur › Subdomein E2: — Literaire begrippen (alleen vwo)

Subdomein E2: — Literaire begrippen (alleen vwo)

8. De kandidaat kan literaire tekstsoorten herkennen en onderscheiden, en literaire begrippen hanteren in de interpretatie van literaire teksten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma moderne vreemde talen en literatuur havo/vwo › De examenstof › Domein E: — Literatuur › Subdomein E3: — Literatuurgeschiedenis (alleen vwo)

Subdomein E3: — Literatuurgeschiedenis (alleen vwo)

9. De kandidaat kan een overzicht geven van de hoofdlijnen van de literatuurgeschiedenis en de gelezen literaire werken plaatsen in dit historisch perspectief.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma

Examenprogramma

Ingangsdatum: augustus 2014

Eerste examenjaar: 2017

Griekse taal en cultuur (GTC) vwo

Latijnse taal en cultuur (LTC) vwo

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma › Griekse taal en cultuur (GTC) › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A Reflectie op klassieke teksten (subdomein 1) en antieke cultuur (subdomein 2)

Domein B Reflectie op relaties tussen de antieke cultuur en de latere Europese cultuur

Domein C Zelfstandige oordeelsvorming

Domein D Oriëntatie op studie en beroep

Domein E Informatievaardigheden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma › Griekse taal en cultuur (GTC) › Het centraal examen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op de domeinen A (subdomein 1: reflectie op klassieke teksten), B

1 Voor zover dat mogelijk is, gelet op het karakter van het centraal examen.

(B.3) en C (C.5).

Het centraal examen heeft betrekking op authentieke en vertaalde teksten van een of meer auteurs, behorend tot eenzelfde genre.

Het CvE stelt het aantal en de tijdsduur van de zittingen van het centraal examen vast.

Het CvE maakt een specificatie bekend van de examenstof van het centraal examen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma › Griekse taal en cultuur (GTC) › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op de domeinen A, B, C, D en E.

Deze domeinen komen aan de orde aan de hand van:

– een selectie van circa 30 pagina’s (Oxford Classical Text) Griekse teksten. Deze selectie bevat teksten van tenminste twee genres uit de Griekse literatuur (zodanig dat samen met de auteur van het centraal examen proza én poëzie aan bod komen). Deze selectie bevat geen teksten van de auteur(s) die voor het centraal examen zijn vastgesteld, tenzij deze teksten behoren tot een ander genre en thema.

Daarnaast komen deze domeinen aan de orde aan de hand van:

– een selectie van tenminste 45 pagina’s klassieke, vertaalde teksten;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: toetsing van het vertalen van één of meer ongeziene passages;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: toetsing van de (creatieve) verwerking van een of meer cultuurdomeinen;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: stof van het centraal examen naast de hierboven vermelde stof voor het schoolexamen;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die eventueel per kandidaat kunnen verschillen.

Het bevoegd gezag kiest tenminste drie van de volgende cultuurdomeinen waarop de eindtermen betrekking hebben: verhalengoed, drama, beeldende kunst, architectuur, filosofie.

Het bevoegd gezag kan, naast bovengenoemde domeinen, ook eigen cultuurdomeinen toevoegen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma › Griekse taal en cultuur (GTC) › De examenstof

De examenstof

Domein A: Reflectie op klassieke teksten en antieke cultuur

subdomein 1: Reflectie op klassieke teksten

1. De kandidaat kan zijn begrip van Griekse en klassieke, vertaalde teksten demonstreren door:

– een ongeziene passage te vertalen;

– een passage te analyseren en interpreteren vanuit taalkundig, letterkundig en cultuurhistorisch perspectief;

– een passage vanuit taalkundig, letterkundig en cultuurhistorisch perspectief te vergelijken met andere cultuuruitingen uit de oudheid of latere perioden.

subdomein 2 : (alleen van toepassing op het schoolexamen) Reflectie op antieke cultuur

2. De kandidaat kan:

– antieke cultuuruitingen van verschillende cultuurdomeinen plaatsen in hun historische en culturele context en met elkaar in verband brengen;

– antieke cultuuruitingen onderzoeken en zijn bevindingen formuleren.

Domein B: Reflectie op relaties tussen de antieke cultuur en de latere Europese cultuur

3. De kandidaat kan door de bestudering van de Griekse en klassieke, vertaalde teksten tegen de achtergrond van de antieke cultuur:

– onderwerpen actualiseren die voortvloeien uit een confrontatie tussen deze teksten en eigentijdse ontwikkelingen;

– de eigentijdse cultuur plaatsen in het perspectief van de klassieke traditie waarin Europa staat.

4. (Alleen van toepassing op het schoolexamen):

De kandidaat kan

– voorbeelden uit de receptiegeschiedenis herkennen, deze plaatsen in de context van de betreffende periode in de Europese cultuur en de van toepassing zijnde werkingsmechanismen noemen;

– cultuuruitingen uit de latere Europese cultuur vergelijken met antieke cultuuruitingen.

Domein C: Zelfstandige oordeelsvorming

5. De kandidaat kan een beargumenteerde reactie formuleren op de inhoud van voorgelegde teksten en andere cultuuruitingen (uit de Oudheid en latere tijden).

6. (Alleen van toepassing op het schoolexamen)

De kandidaat kan cultuuruitingen uit de latere Europese cultuur vergelijken met antieke cultuuruitingen en daarover een beargumenteerd oordeel geven.

Domein D: Oriëntatie op studie en beroep

Domein E: Informatievaardigheden

7. De kandidaat kan:

– doelgericht informatie en bronnenmateriaal zoeken, beoordelen, selecteren en verwerken, o.a. met behulp van het woordenboek;

– (verworven) informatie verwerken en daaruit beredeneerde conclusies trekken;

– gebruik maken van verschillende ICT-toepassingen bij GTC;

– adequaat schriftelijk, mondeling en digitaal in het publieke domein communiceren over onderwerpen uit het desbetreffende vakgebied;

– bij het verwerven van vakkennis en vakvaardigheden reflecteren op eigen belangstelling, motivatie en leerproces.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma › Latijnse taal en cultuur (LTC) › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A Reflectie op klassieke teksten (subdomein 1) en antieke cultuur (subdomein 2)

Domein B Reflectie op relaties tussen de antieke cultuur en de latere Europese cultuur

Domein C Zelfstandige oordeelsvorming

Domein D Oriëntatie op studie en beroep

Domein E Informatievaardigheden

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma › Latijnse taal en cultuur (LTC) › Het centraal examen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op de domeinen A (subdomein 1: reflectie op klassieke teksten), B

2 Voor zover dat mogelijk is, gelet op het karakter van het centraal examen

(B.3) en C (C.5)

Het centraal examen heeft betrekking op authentieke en vertaalde teksten van een of meer auteurs, behorend tot eenzelfde genre.

Het CvE stelt het aantal en de tijdsduur van de zittingen van het centraal examen vast.

Het CvE maakt een specificatie bekend van de examenstof van het centraal examen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma › Latijnse taal en cultuur (LTC) › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op:

– de domeinen A, B, C, D en E. Deze domeinen komen aan de orde aan de hand van een selectie van tenminste 30 pagina’s (Oxford Classical Text) Latijnse teksten. Deze selectie bevat teksten van tenminste twee genres uit de Latijnse literatuur (zodanig dat samen met de auteur van het centraal examen proza én poëzie aan bod komen).

Deze bevat geen teksten van de auteur(s) die voor het centraal examen zijn vastgesteld, tenzij deze teksten behoren tot een ander genre en thema.

Daarnaast komen deze domeinen aan de orde aan de hand van:

– een selectie van tenminste 45 pagina’s klassieke, vertaalde teksten;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: toetsing van het vertalen van één of meer ongeziene passages;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: toetsing van de (creatieve) verwerking van een of meer cultuurdomeinen;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: stof van het centraal examen naast de hierboven vermelde stof voor het schoolexamen;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die eventueel per kandidaat kunnen verschillen.

Het bevoegd gezag kiest tenminste drie van de volgende cultuurdomeinen waarop de eindtermen betrekking hebben: verhalengoed, drama, beeldende kunst, architectuur, filosofie.

Het bevoegd gezag kan, naast bovengenoemde domeinen, ook eigen cultuurdomeinen toevoegen.

Domein A: Reflectie op klassieke teksten en antieke cultuur

subdomein 1: Reflectie op klassieke teksten

1. De kandidaat kan zijn begrip van Latijnse en klassieke, vertaalde teksten demonstreren door:

– een ongeziene passage te vertalen;

– een passage te analyseren en interpreteren vanuit taalkundig, letterkundig en/of cultuurhistorisch perspectief;

– een passage vanuit taalkundig, letterkundig en cultuurhistorisch perspectief te vergelijken met andere cultuuruitingen uit de oudheid of latere perioden.

subdomein 2: (alleen van toepassing op het schoolexamen) Reflectie op antieke cultuur

2. De kandidaat kan:

– antieke cultuuruitingen van verschillende cultuurdomeinen plaatsen in hun historische en culturele context en met elkaar in verband brengen;

– antieke cultuuruitingen onderzoeken en zijn bevindingen formuleren.

Domein B: Reflectie op relaties tussen de antieke cultuur en de latere Europese cultuur

3. De kandidaat kan door de bestudering van de Latijnse en klassieke, vertaalde teksten tegen de achtergrond van de antieke cultuur:

– onderwerpen actualiseren die voortvloeien uit een confrontatie tussen deze teksten en eigentijdse ontwikkelingen;

– de eigentijdse cultuur plaatsen in het perspectief van de klassieke traditie waarin Europa staat.

4. (Alleen van toepassing op het schoolexamen):

De kandidaat kan:

– voorbeelden uit de receptiegeschiedenis herkennen, deze plaatsen in de context van de betreffende periode in de Europese cultuur en de van toepassing zijnde werkingsmechanismen noemen;

– cultuuruitingen uit de latere Europese cultuur vergelijken met antieke cultuuruitingen

Domein C: Zelfstandige oordeelsvorming

5. De kandidaat kan een beargumenteerde reactie formuleren op de inhoud van voorgelegde teksten en andere cultuuruitingen (uit de Oudheid en latere tijden).

6. (Alleen van toepassing op het schoolexamen)

De kandidaat kan cultuuruitingen uit de latere Europese cultuur vergelijken met antieke cultuuruitingen en daarover een beargumenteerd oordeel geven

Domein D: Oriëntatie op studie en beroep

Domein E: Informatievaardigheden

7. De kandidaat kan:

– doelgericht informatie en bronnenmateriaal zoeken, beoordelen, selecteren en verwerken, o.a. met behulp van het woordenboek

– (verworven) informatie verwerken en daaruit beredeneerde conclusies trekken;

– gebruik maken van verschillende ICT-toepassingen bij LTC;

– adequaat schriftelijk, mondeling en digitaal in het publieke domein communiceren over onderwerpen uit het desbetreffende vakgebied.

– bij het verwerven van vakkennis en vakvaardigheden reflecteren op eigen belangstelling, motivatie en leerproces

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Chinese Taal en Cultuur – vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen.

Het eindexamenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A Leesvaardigheid

Domein B Kijk- en luistervaardigheid

Domein C Gespreksvaardigheid

Domein D Schrijfvaardigheid

Domein E Chinese cultuur

Domein F Oriëntatie op studie en beroep

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Chinese Taal en Cultuur – vwo › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op:

– ten minste alle domeinen van het eindexamen;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Chinese Taal en Cultuur – vwo › De examenstof › Domein A: — Leesvaardigheid

Domein A: — Leesvaardigheid

1. De kandidaat kan:

– aangeven welke informatie relevant is, gegeven een vaststaande behoefte;

– de hoofdgedachte van een tekst(gedeelte) aangeven;

– de betekenis van belangrijke elementen van een tekst aangeven;

– relaties tussen delen van een tekst aangeven;

– conclusies trekken met betrekking tot intenties, opvattingen en gevoelens van de auteur.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Chinese Taal en Cultuur – vwo › De examenstof › Domein B: — Kijk- en luistervaardigheid

Domein B: — Kijk- en luistervaardigheid

2. De kandidaat kan:

– aangeven welke informatie relevant is, gegeven een vaststaande behoefte;

– de hoofdgedachte van een tekst aangeven;

– de betekenis van belangrijke elementen van een tekst aangeven;

– conclusies trekken met betrekking tot intenties, opvattingen en gevoelens van de spreker(s);

– anticiperen op het meest waarschijnlijke vervolg van een gesprek;

– aantekeningen maken als strategie om een tekst aan te pakken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Chinese Taal en Cultuur – vwo › De examenstof › Domein C: — Gespreksvaardigheid › Subdomein C1: — Gesprekken voeren

Subdomein C1: — Gesprekken voeren

3. De kandidaat kan:

– adequaat reageren in sociale contacten met doeltaalgebruikers;

– informatie vragen en verstrekken;

– uitdrukking geven aan gevoelens;

– zaken of personen beschrijven en standpunten en argumenten verwoorden;

– strategieën toepassen om een gesprek voortgang te doen vinden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Chinese Taal en Cultuur – vwo › De examenstof › Domein C: — Gespreksvaardigheid › Subdomein C2: — Spreken

Subdomein C2: — Spreken

4. De kandidaat kan verworven informatie adequaat presenteren met het oog op doel en publiek, en daarbij zaken of personen beschrijven en standpunten en argumenten verwoorden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Chinese Taal en Cultuur – vwo › De examenstof › Domein D: — Schrijfvaardigheid › Subdomein D1: — Handmatig

Subdomein D1: — Handmatig

5. De kandidaat kan met gebruik van handmatig geschreven karakters:

– adequaat reageren in schriftelijke contacten met doeltaalgebruikers;

– informatie vragen en verstrekken;

– verworven informatie adequaat presenteren met het oog op doel en publiek, en daarbij zaken of personen beschrijven en uitdrukking geven aan gevoelens en standpunten verwoorden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Chinese Taal en Cultuur – vwo › De examenstof › Domein D: — Schrijfvaardigheid › Subdomein D2: — Digitaal

Subdomein D2: — Digitaal

6. De kandidaat kan met behulp van een Chinese elektronische tekstverwerker en (elektronisch) naslagmateriaal:

– adequaat reageren in schriftelijke contacten met doeltaalgebruikers;

– informatie vragen en verstrekken;

– verworven informatie adequaat presenteren met het oog op doel en publiek, en daarbij zaken of personen beschrijven en uitdrukking geven aan gevoelens en standpunten verwoorden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Chinese Taal en Cultuur – vwo › De examenstof › Domein E: — Chinese cultuur › Subdomein E1: — Chinese literatuur

Subdomein E1: — Chinese literatuur

7. De kandidaat kan beargumenteerd verslag uitbrengen van zijn leeservaringen met ten minste drie literaire werken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Chinese Taal en Cultuur – vwo › De examenstof › Domein E: — Chinese cultuur › Subdomein E2: — Chinese cultuur

Subdomein E2: — Chinese cultuur

8. De kandidaat kan:

– (door middel van voorbeelden) een overzicht geven van uiteenlopende Chinese cultuuruitingen;

– beargumenteerd verslag uitbrengen van zijn ervaringen met enkele Chinese cultuuruitingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Leesvaardigheid

Domein B | Mondelinge taalvaardigheid

Domein C | Schrijfvaardigheid

Domein D | Literatuur

Domein E | Friese taal en cultuur

Domein F | Oriëntatie op studie en beroep.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo › Het eindexamen › Het centraal examen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op domein A.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo › Het eindexamen › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op:

– de domeinen E (behalve het gecursiveerde deel) en F, en ten minste twee domeinen uit de domeinen B, C, D en E (het gecursiveerde deel);

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: het domein A, waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo › De examenstof › Domein A: — Leesvaardigheid

Domein A: — Leesvaardigheid

1. De kandidaat kan van in het Fries geschreven artikelen en verslagen:

– de hoofdgedachte van een tekst(gedeelte) aangeven;

– relaties tussen delen van een tekst aangeven;

– conclusies trekken met betrekking tot intenties, opvattingen en gevoelens van de auteur;

– standpunten en argumenten herkennen en onderscheiden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo › De examenstof › Domein B: — Mondelinge taalvaardigheid › Subdomein B1: — Luistervaardigheid

Subdomein B1: — Luistervaardigheid

2. De kandidaat kan van een in het Fries gesproken betoog of uiteenzetting:

– de hoofdgedachte van de tekst of tekstgedeelten verwoorden;

– opvattingen en gevoelens van de spreker benoemen;

– standpunten en argumenten herkennen en onderscheiden;

– het beoogde publiek en het spreekdoel benoemen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo › De examenstof › Domein B: — Mondelinge taalvaardigheid › Subdomein B2: — Spreekvaardigheid

Subdomein B2: — Spreekvaardigheid

3. De kandidaat kan verworven informatie adequaat in het Fries presenteren met het oog op doel en publiek en daarbij standpunten en argumenten verwoorden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo › De examenstof › Domein B: — Mondelinge taalvaardigheid › Subdomein B3: — Gespreksvaardigheid

Subdomein B3: — Gespreksvaardigheid

4. De kandidaat kan in een gesprek in het Fries adequaat:

– informatie vragen of verstrekken met het oog op doel, publiek en gespreksvorm;

– reageren op bijdragen van luisteraars of gespreksdeelnemers.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo › De examenstof › Domein C: — Schrijfvaardigheid

Domein C: — Schrijfvaardigheid

5. De kandidaat kan adequaat in het Fries:

– schriftelijk informatie vragen en verstrekken;

– verworven informatie schriftelijk presenteren, rekening houdend met doel en publiek en daarbij standpunten en argumenten verwoorden of uitdrukking geven aan gevoelens;

– een verslag schrijven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo › De examenstof › Domein D: — Literatuur › Subdomein D1: — Literaire ontwikkeling

Subdomein D1: — Literaire ontwikkeling

6. De kandidaat kan beargumenteerd verslag uitbrengen van zijn leeservaringen met een aantal door hem geselecteerde literaire werken. De werken zijn oorspronkelijk geschreven in de Friese taal.

* Minimumaantal: havo 6; vwo 9 waarvan minimaal 3 voor 1945.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo › De examenstof › Domein D: — Literatuur › Subdomein D2: — Literaire begrippen

Subdomein D2: — Literaire begrippen

7. De kandidaat kan literaire tekstsoorten herkennen en onderscheiden, en literaire begrippen hanteren bij de interpretatie van literaire teksten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo › De examenstof › Domein D: — Literatuur › Subdomein D3: — Literatuurgeschiedenis

Subdomein D3: — Literatuurgeschiedenis

8. De kandidaat kan een overzicht geven van de hoofdlijnen van de Friese literatuurgeschiedenis en de gelezen literaire werken plaatsen in historisch perspectief.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo › De examenstof › Domein E: — Friese taal en cultuur › Subdomein E1: — Friese taal

Subdomein E1: — Friese taal

9. De kandidaat kan:

– hoofdlijnen aangeven van de historische ontwikkeling van de Friese taal;

– voorbeelden geven van taalverandering en interferenties;

– de hedendaagse positie van de Friese taal als minderheidstaal binnen de regionale, de Nederlandse en de Europese samenleving verwoorden;

– de rol en de maatschappelijke betekenis van de Friese taal in het openbare leven beschrijven;

– beargumenteerd verslag uitbrengen van zijn studie naar of ervaringen met een taalkundig verschijnsel in Friesland.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo › De examenstof › Domein E: — Friese taal en cultuur › Subdomein E2: — Friese cultuur

Subdomein E2: — Friese cultuur

10. De kandidaat kan:

– (door middel van voorbeelden) een overzicht geven van uiteenlopende Friese cultuuruitingen;

– beargumenteerd verslag uitbrengen van zijn ervaringen met enkele Friese cultuuruitingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Eksamenprogramma Fryske taal en kultuer hafû/twû › It eineksamen

It eineksamen

It eineksamen bestiet út it sintraal eksamen en in skoaleksamen.

It eksamenprogramma bestiet út de neikommende domeinen:

Domein A | Lêsfeardigens

Domein B | Mûnlinge taalfeardigens

Domein C | Skriuwfeardigens

Domein D | Literatuer

Domein E | Fryske taal en kultuer

Domein F | Oriïntaasje op stúdzje en berop.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Eksamenprogramma Fryske taal en kultuer hafû/twû › It eineksamen › It sintraal eksamen

It sintraal eksamen

It sintraal eksamen slacht op domein A.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Eksamenprogramma Fryske taal en kultuer hafû/twû › It eineksamen › It skoaleksamen

It skoaleksamen

It skoaleksamen slacht op:

– de domeinen E (útsein it kursivearre diel) en F, en op syn minst twa domeinen út de domeinen B, C, D en E (it kursivearre diel);

– as it foechhawwend gesach dêrfoar kiest: it domein A, dêr't it sintraal eksamen op slacht;

– as it foechhawwend gesach dêrfoar kiest: oare fakûnderdielen, dy't per kandidaat ferskille kinne.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Eksamenprogramma Fryske taal en kultuer hafû/twû › De eksamenstof › Domein A: — Lêsfeardigens

Domein A: — Lêsfeardigens

1. De kandidaat kin fan Frysk skreaune artikels en ferslaggen:

– de haadgedachte fan in tekst(gedielte) oanjaan;

– relaasjes tusken dielen fan in tekst oanjaan;

– konklúzjes lûke oangeande yntinsjes, opfettings en gefoelens fan de auteur;

– stânpunten en arguminten werkenne en ûnderskiede.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Eksamenprogramma Fryske taal en kultuer hafû/twû › De eksamenstof › Domein B: — Mûnlinge taalfeardigens › Subdomein B1: — Harkfeardigens

Subdomein B1: — Harkfeardigens

2. De kandidaat kin fan in betooch of fan in útiensetting yn it Frysk:

– de haadgedachte fan de tekst of tekstgedielten ûnder wurden bringe;

– opfettings en gefoelens fan de sprekker beneame;

– stânpunten en arguminten werkenne en ûnderskiede;

– it publyk dat de sprekker foar eagen hat en it sprekdoel beneame.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Eksamenprogramma Fryske taal en kultuer hafû/twû › De eksamenstof › Domein B: — Mûnlinge taalfeardigens › Subdomein B2: — Sprekfeardigens

Subdomein B2: — Sprekfeardigens

3. De kandidaat kin bemachtige ynformaasje adekwaat yn it Frysk presintearje mei it each op doel en publyk en dêrby stânpunten en arguminten ûnder wurden bringe.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Eksamenprogramma Fryske taal en kultuer hafû/twû › De eksamenstof › Domein B: — Mûnlinge taalfeardigens › Subdomein B3: — Praatfeardigens

Subdomein B3: — Praatfeardigens

4. De kandidaat kin yn in petear yn it Frysk adekwaat:

– ynformaasje freegje of jaan mei it each op doel, publyk en petearfoarm;

– reagearje op bydragen fan harkers of peteardielnimmers.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Eksamenprogramma Fryske taal en kultuer hafû/twû › De eksamenstof › Domein C: — Skriuwfeardigens

Domein C: — Skriuwfeardigens

5. De kandidaat kin adekwaat yn it Frysk:

– skriftlike ynformaasje freegje en jaan;

– bemachtige ynformaasje skriftlik presintearje, hâldt rekken mei it doel en publyk en kin dêrby stânpunten en arguminten ûnder wurden bringe of utering jaan oan gefoelens;

– in ferslach skriuwe.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Eksamenprogramma Fryske taal en kultuer hafû/twû › De eksamenstof › Domein D: — Literatuer › Subdomein D1: — Literêre ûntwikkeling

Subdomein D1: — Literêre ûntwikkeling

6. De kandidaat kin beärgumintearre ferslach útbringe fan de lêsûnderfinings mei in oantal troch himsels selektearre literêre wurken. De wurken binne oarspronklik skreaun yn it Frysk.

* Minimumoantal: hafû 6; twû 9 dêr't minimaal 3 fan foar 1945 binne.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Eksamenprogramma Fryske taal en kultuer hafû/twû › De eksamenstof › Domein D: — Literatuer › Subdomein D2: — Literêre begripen

Subdomein D2: — Literêre begripen

7. De kandidaat kin literêre tekstsoarten werkenne en ûnderskiede, en literêre begripen hantearje by de ynterpretaasje fan literêre teksten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Eksamenprogramma Fryske taal en kultuer hafû/twû › De eksamenstof › Domein D: — Literatuer › Subdomein D3: — Literatuerskiednis

Subdomein D3: — Literatuerskiednis

8. De kandidaat kin in oersicht jaan fan de haadlinen fan de Fryske literatuerskiednis en de lêzen literêre wurken pleatse yn histoarysk perspektyf.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Eksamenprogramma Fryske taal en kultuer hafû/twû › De eksamenstof › Domein E: — Fryske taal en kultuer › Subdomein E1: — Fryske taal

Subdomein E1: — Fryske taal

9. De kandidaat kin:

– haadlinen oanjaan fan de histoaryske ûntwikkeling fan de Fryske taal;

– foarbylden jaan fan taalferoarings en ynterferinsjes;

– de hjoeddeiske posysje fan de Fryske taal as minderheidstaal yn de regionale, de Nederlânske en Europeeske maatskippij ûnder wurden bringe;

– de rol en de maatskiplike betsjutting fan de Fryske taal yn it iepenbiere libben beskriuwe;

– beärgumintearre ferslach útbringe fan de stúdzje nei of ûnderfinings mei in taalkundich ferskynsel yn Fryslân.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Eksamenprogramma Fryske taal en kultuer hafû/twû › De eksamenstof › Domein E: — Fryske taal en kultuer › Subdomein E2: — Fryske kultuer

Subdomein E2: — Fryske kultuer

10. De kandidaat kin:

– (oan de hân fan foarbylden) in oersicht jaan fan ûnderskate Fryske kultueruterings;

– beärgumintearre ferslach útbringe fan de ûnderfinings mei in oantal Fryske kultueruterings.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Rechtsstaat

Domein C | Parlementaire democratie

Domein D | Verzorgingsstaat

Domein E | Pluriforme samenleving.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › Het eindexamen › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A tot en met E, en indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Subdomein A1: — Informatievaardigheden

Subdomein A1: — Informatievaardigheden

1. De kandidaat kan:

– voor een vraag bruikbaar bronnenmateriaal verwerven en er gegevens uit selecteren;

– (verworven) informatie verwerken o.a. met behulp van ICT en daaruit beredeneerde conclusies trekken;

– een stelling, zowel mondeling als schriftelijk, nuanceren, verdedigen en bestrijden en daarbij gebruikmaken van argumentatievaardigheden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Subdomein A2: — Benaderingswijzen

Subdomein A2: — Benaderingswijzen

2. De kandidaat kan concrete maatschappelijke vraagstukken en ontwikkelingen analyseren en daarbij:

– aannemelijk maken wat de relatie is tussen het vraagstuk/probleem en de rechtsstaat, parlementaire democratie, verzorgingsstaat en pluriforme samenleving;

– beargumenteren of door het vraagstuk/probleem belangrijke waarden van de rechtsstaat, parlementaire democratie, verzorgingsstaat en pluriforme samenleving in het geding zijn;

– beschrijven wat de relatie is tussen het maatschappelijke vraagstuk/probleem en sociale ongelijkheid in de samenleving.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein B: — Rechtsstaat › Subdomein B1: — Vrijheidsrechten en plichten; het beginsel rechtsstaat

Subdomein B1: — Vrijheidsrechten en plichten; het beginsel rechtsstaat

3. De kandidaat kan:

– voorbeelden van vrijheidsrechten en plichten die inwoners van Nederland hebben, herleiden tot wetten en artikelen in de Grondwet;

– de waarden noemen die aan die grondbeginselen ten grondslag liggen;

– uitleggen wat de beginselen van de rechtsstaat zijn.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein B: — Rechtsstaat › Subdomein B2: — De praktijk van de rechtsstaat

Subdomein B2: — De praktijk van de rechtsstaat

4. De kandidaat kan aan de hand van voorbeelden de spanning weergeven tussen de beginselen van de rechtsstaat enerzijds en de praktijk zoals die door groepen burgers ervaren wordt anderzijds.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein B: — Rechtsstaat › Subdomein B3: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

Subdomein B3: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

5. De kandidaat kan:

– de waarden en praktijk van de rechtsstaat in Nederland vergelijken met die van enkele andere westerse landen;

– voorbeelden geven van internationale invloed op het Nederlandse beleid en de Nederlandse regelgeving ten aanzien van de praktijk van de rechtsstaat.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein C: — Parlementaire democratie › Subdomein C1: — Politieke rechten; de structuur van de democratie

Subdomein C1: — Politieke rechten; de structuur van de democratie

6. De kandidaat kan:

– voorbeelden van politieke rechten die inwoners van Nederland hebben, herleiden tot artikelen in de Grondwet;

– de waarden noemen die aan democratie ten grondslag liggen;

– de structuur van de representatieve democratie in Nederland uitleggen op gemeentelijk, provinciaal, landelijk niveau;

– de structuur van de vertegenwoordiging op EU-niveau uitleggen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein C: — Parlementaire democratie › Subdomein C2: — De praktijk van de parlementaire democratie

Subdomein C2: — De praktijk van de parlementaire democratie

7. De kandidaat kan:

– de fasen in het proces van politieke besluitvorming op gemeentelijk, provinciaal en nationaal niveau beschrijven;

– het verschil beschrijven tussen een parlementair stelsel en een presidentieel stelsel; alsmede tussen een meerderheidsstelsel en een stelsel van evenredige vertegenwoordiging;

– de rol van massamedia bij politieke besluitvorming beschrijven;

– aangeven welke factoren de politieke participatie van burgers beïnvloeden en waarom niet een ieder van zijn of haar politieke rechten gebruik maakt;

– uitleggen dat er spanning bestaat tussen representatie en representativiteit;

– dilemma’s herkennen, die samenhangen met de uitgangspunten van de democratie en de hoofdlijnen van de politieke discussie hierover weergeven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein C: — Parlementaire democratie › Subdomein C3: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

Subdomein C3: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

8. De kandidaat kan aangeven welke gevolgen de vorming van de Europese Unie heeft voor de politieke rechten van de Europese burger.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein D: — Verzorgingsstaat › Subdomein D1: — Geschiedenis van de verzorgingsstaat

Subdomein D1: — Geschiedenis van de verzorgingsstaat

9. De kandidaat kan uitleggen onder invloed van welke factoren de verzorgingsstaat zich in Nederland heeft ontwikkeld na de tweede wereldoorlog en welke actoren erbij betrokken zijn.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein D: — Verzorgingsstaat › Subdomein D2: — Sociale rechten en plichten; kenmerken van een verzorgingsstaat

Subdomein D2: — Sociale rechten en plichten; kenmerken van een verzorgingsstaat

10. De kandidaat kan:

– voorbeelden van sociale rechten en plichten die inwoners van Nederland hebben, herleiden tot wetten en artikelen in de Grondwet;

– de waarden noemen die ten grondslag liggen aan de verzorgingsstaat;

– kenmerken van de Nederlandse verzorgingsstaat beschrijven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein D: — Verzorgingsstaat › Subdomein D3: — De praktijk van de verzorgingsstaat

Subdomein D3: — De praktijk van de verzorgingsstaat

11. De kandidaat kan:

– hoofdlijnen aangeven van politieke discussies over de praktijk van de verzorgingsstaat en de opvattingen van politieke partijen hierover;

– het proces beschrijven van een mogelijk terugtredende rol van de verzorgingsstaat en de wisselwerking die zich daarbij voordoet tussen politiek en samenleving;

– de relatie tussen de verzorgingsstaat en sociale ongelijkheid uitleggen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein D: — Verzorgingsstaat › Subdomein D4: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

Subdomein D4: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

12. De kandidaat kan:

– een vergelijking maken tussen de Nederlandse verzorgingsstaat en die in een ander westers land;

– aangeven welke gevolgen de vorming van de Europese Unie heeft voor de sociale rechten van de Europese burger.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein E: — Pluriforme samenleving › Subdomein E1: — Geschiedenis van de pluriforme samenleving

Subdomein E1: — Geschiedenis van de pluriforme samenleving

13. De kandidaat kan uitleggen onder invloed van welke factoren de huidige pluriforme samenleving in Nederland is ontstaan en welke actoren erbij betrokken zijn.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein E: — Pluriforme samenleving › Subdomein E2: — Grondrechten die horen bij de pluriforme samenleving

Subdomein E2: — Grondrechten die horen bij de pluriforme samenleving

14. De kandidaat kan:

– voorbeelden van grondrechten die horen bij de pluriforme samenleving, herleiden tot artikelen in de Grondwet;

– de waarden noemen die ten grondslag liggen aan de grondrechten;

– uitleggen wat het verschil is tussen morele verplichtingen en plichten;

– kenmerken van een pluriforme samenleving beschrijven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein E: — Pluriforme samenleving › Subdomein E3: — De praktijk van de pluriforme samenleving

Subdomein E3: — De praktijk van de pluriforme samenleving

15. De kandidaat kan:

– op basis van bronnen de verschillen in leefomstandigheden, gewoonten en gebruiken van (afstammelingen van) migranten enerzijds en de autochtone meerderheid van de bevolking anderzijds verklaren;

– uitleggen welke verschijnselen verband houden met toenemende of afnemende sociale cohesie;

– het beleid van de politiek ten aanzien van etnische minderheden en vreemdelingen/asielzoekers terugvoeren op (inter)nationale documenten;

– de standpunten van politieke partijen met betrekking tot vluchtelingen en migranten vergelijken en becommentariëren;

– verschillende visies weergeven met het oog op de mogelijkheid om waarden te formuleren als basis voor verklaringen waarin aan alle mensen bepaalde rechten worden toegekend.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer vwo › De examenstof › Domein E: — Pluriforme samenleving › Subdomein E4: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

Subdomein E4: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

16. De kandidaat kan:

– aangeven welke gevolgen de Europese integratie heeft voor de Nederlandse cultuur en identiteit;

– een vergelijking maken tussen de Nederlandse maatschappij en een ander West-Europees land naar posities en kansen van migranten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Rechtsstaat

Domein C | Parlementaire democratie

Domein D | Verzorgingsstaat

Domein E | Pluriforme samenleving.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › Het eindexamen › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A tot en met E, en indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Subdomein A1: — Informatievaardigheden

Subdomein A1: — Informatievaardigheden

1. De kandidaat kan:

– voor een vraag bruikbaar bronnenmateriaal verwerven en er gegevens uit selecteren;

– (verworven) informatie verwerken o.a. met behulp van ICT en daaruit beredeneerde conclusies trekken;

– een stelling, zowel mondeling als schriftelijk, nuanceren, verdedigen en bestrijden en daarbij gebruikmaken van argumentatievaardigheden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Subdomein A2: — Benaderingswijzen

Subdomein A2: — Benaderingswijzen

2. De kandidaat kan concrete maatschappelijke vraagstukken en ontwikkelingen analyseren en daarbij:

– aannemelijk maken wat de relatie is tussen het vraagstuk/probleem en de rechtsstaat, parlementaire democratie, verzorgingsstaat en pluriforme samenleving;

– beargumenteren of door het vraagstuk/probleem belangrijke waarden van de rechtsstaat, parlementaire democratie, verzorgingsstaat en pluriforme samenleving in het geding zijn;

– beschrijven wat de relatie is tussen het maatschappelijke vraagstuk/probleem en sociale ongelijkheid in de samenleving.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein B: — Rechtsstaat › Subdomein B1: — Vrijheidsrechten en plichten; het beginsel rechtsstaat

Subdomein B1: — Vrijheidsrechten en plichten; het beginsel rechtsstaat

3. De kandidaat kan:

– voorbeelden van vrijheidsrechten en plichten die inwoners van Nederland hebben, herleiden tot wetten en artikelen in de Grondwet;

– de waarden noemen die aan die grondbeginselen ten grondslag liggen;

– uitleggen wat de beginselen van de rechtsstaat zijn.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein B: — Rechtsstaat › Subdomein B2: — De praktijk van de rechtsstaat

Subdomein B2: — De praktijk van de rechtsstaat

4. De kandidaat kan aan de hand van voorbeelden de spanning weergeven tussen de beginselen van de rechtsstaat enerzijds en de praktijk zoals die door groepen burgers ervaren wordt anderzijds.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein B: — Rechtsstaat › Subdomein B3: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

Subdomein B3: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

5. De kandidaat kan de waarden en praktijk van de rechtsstaat in Nederland vergelijken met die van enkele andere westerse landen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein C: — Parlementaire democratie › Subdomein C1: — Politieke rechten; de structuur van de democratie

Subdomein C1: — Politieke rechten; de structuur van de democratie

6. De kandidaat kan:

– voorbeelden van politieke rechten die inwoners van Nederland hebben, herleiden tot artikelen in de Grondwet;

– de waarden noemen die aan democratie ten grondslag liggen;

– de structuur van de representatieve democratie in Nederland uitleggen op gemeentelijk, provinciaal en landelijk niveau;

– de structuur van de vertegenwoordiging op EU-niveau uitleggen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein C: — Parlementaire democratie › Subdomein C2: — De praktijk van de parlementaire democratie

Subdomein C2: — De praktijk van de parlementaire democratie

7. De kandidaat kan:

– de fasen in het proces van politieke besluitvorming op gemeentelijk, provinciaal en nationaal niveau beschrijven;

– de rol van massamedia bij politieke besluitvorming beschrijven;

– dilemma’s herkennen die samenhangen met de uitgangspunten van de democratie en de hoofdlijnen van de politieke discussie hierover weergeven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein C: — Parlementaire democratie › Subdomein C3: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

Subdomein C3: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

8. De kandidaat kan aangeven welke gevolgen de vorming van de Europese Unie heeft voor de politieke rechten van de Europese burger.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein D: — Verzorgingsstaat › Subdomein D1: — Geschiedenis van de verzorgingsstaat

Subdomein D1: — Geschiedenis van de verzorgingsstaat

9. De kandidaat kan uitleggen onder invloed van welke factoren de verzorgingsstaat zich in Nederland heeft ontwikkeld na de tweede wereldoorlog en welke actoren erbij betrokken zijn.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein D: — Verzorgingsstaat › Subdomein D2: — Sociale rechten en plichten; kenmerken van een verzorgingsstaat

Subdomein D2: — Sociale rechten en plichten; kenmerken van een verzorgingsstaat

10. De kandidaat kan:

– voorbeelden van sociale rechten en plichten die inwoners van Nederland hebben, herleiden tot wetten en artikelen in de Grondwet;

– de waarden noemen die ten grondslag liggen aan de verzorgingsstaat;

– kenmerken van de Nederlandse verzorgingsstaat beschrijven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein D: — Verzorgingsstaat › Subdomein D3: — De praktijk van de verzorgingsstaat

Subdomein D3: — De praktijk van de verzorgingsstaat

11. De kandidaat kan:

– hoofdlijnen aangeven van politieke discussies over de praktijk van de verzorgingsstaat;

– de relatie tussen de verzorgingsstaat en sociale ongelijkheid uitleggen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein D: — Verzorgingsstaat › Subdomein D4: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

Subdomein D4: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

12. De kandidaat kan aangeven welke gevolgen de vorming van de Europese Unie heeft voor de sociale rechten van de Europese burger.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein E: — Pluriforme samenleving › Subdomein E1: — Geschiedenis van de pluriforme samenleving

Subdomein E1: — Geschiedenis van de pluriforme samenleving

13. De kandidaat kan uitleggen onder invloed van welke factoren de huidige pluriforme samenleving in Nederland is ontstaan en welke actoren erbij betrokken zijn.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein E: — Pluriforme samenleving › Subdomein E2: — Grondrechten die horen bij de pluriforme samenleving

Subdomein E2: — Grondrechten die horen bij de pluriforme samenleving

14. De kandidaat kan:

– voorbeelden van grondrechten die horen bij de pluriforme samenleving, herleiden tot artikelen in de Grondwet;

– de waarden noemen die ten grondslag liggen aan de grondrechten;

– uitleggen wat het verschil is tussen morele verplichtingen en plichten;

– kenmerken van een pluriforme samenleving beschrijven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein E: — Pluriforme samenleving › Subdomein E3: — De praktijk van de pluriforme samenleving

Subdomein E3: — De praktijk van de pluriforme samenleving

15. De kandidaat kan:

– op basis van bronnen de verschillen in leefomstandigheden, gewoonten en gebruiken van (afstammelingen van) migranten enerzijds en de autochtone meerderheid van de bevolking anderzijds verklaren;

– het beleid van de politiek ten aanzien van etnische minderheden en vreemdelingen/asielzoekers terugvoeren op (inter)nationale documenten;

– de standpunten van politieke partijen met betrekking tot vluchtelingen en migranten vergelijken en becommentariëren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma maatschappijleer havo › De examenstof › Domein E: — Pluriforme samenleving › Subdomein E4: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

Subdomein E4: — Internationale vergelijking en internationale organisaties

16. De kandidaat kan aangeven welke gevolgen de Europese integratie heeft voor de Nederlandse cultuur en identiteit.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Analyse van en reflectie op natuurwetenschap en techniek

Domein C | Leven

Domein D | Biosfeer

Domein E | Materie

Domein F | Zonnestelsel en heelal.

Dit examenprogramma is ook van toepassing op het havo, waar de school voor havo ervoor kiest om algemene natuurwetenschappen als afzonderlijk vak in het eindexamen op te nemen, met dien verstande dat voor het havo een selectie kan worden gemaakt uit de examenstof. De domeinen A en B behoren altijd tot de examenstof.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › Het eindexamen › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op:

– de domeinen A en B;

– uit ten minste drie van de vier overige domeinen tenminste één subdomein;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Subdomein A1: — Taalvaardigheden

Subdomein A1: — Taalvaardigheden

1. De kandidaat kan adequaat schriftelijk en mondeling communiceren over natuurwetenschappelijke onderwerpen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Subdomein A2: — Reken-/wiskundige vaardigheden

Subdomein A2: — Reken-/wiskundige vaardigheden

2. De kandidaat kan een aantal voor het vak relevante reken-/wiskundige vaardigheden toepassen om natuurwetenschappelijke problemen op te lossen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Subdomein A3: — Informatievaardigheden

Subdomein A3: — Informatievaardigheden

3. De kandidaat kan, mede met behulp van ICT, informatie selecteren, verwerken, beoordelen en presenteren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Subdomein A4: — Technisch-instrumentele vaardigheden

Subdomein A4: — Technisch-instrumentele vaardigheden

4. De kandidaat kan op een verantwoorde manier omgaan met voor het vak relevante organismen en stoffen, instrumenten, apparaten en ICT-toepassingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Subdomein A5: — Ontwerpvaardigheden

Subdomein A5: — Ontwerpvaardigheden

5. De kandidaat kan een technisch ontwerp voorbereiden, uitvoeren, testen en evalueren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Subdomein A6: — Onderzoeksvaardigheden

Subdomein A6: — Onderzoeksvaardigheden

6. De kandidaat kan een natuurwetenschappelijk onderzoek voorbereiden, uitvoeren, de verzamelde onderzoeksresultaten verwerken en hieruit een conclusie trekken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Subdomein A7: — Maatschappelijke situaties

Subdomein A7: — Maatschappelijke situaties

7. De kandidaat kan toepassingen en effecten van natuurwetenschappen en techniek in verschillende maatschappelijke situaties herkennen en benoemen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein B: — Analyse van en reflectie op natuurwetenschap en techniek › Subdomein B1: — Kennisvorming

Subdomein B1: — Kennisvorming

8. De kandidaat kan weergeven hoe natuurwetenschappelijke kennis ontstaat, welke vragen natuurwetenschappelijke onderzoekers kunnen stellen en hoe ze aan betrouwbare antwoorden komen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein B: — Analyse van en reflectie op natuurwetenschap en techniek › Subdomein B2: — Toepassing van kennis

Subdomein B2: — Toepassing van kennis

9. De kandidaat kan analyseren hoe natuurwetenschappelijke en technische kennis wordt toegepast en kan reflecteren op de wisselwerking tussen natuurwetenschap, techniek en samenleving.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein B: — Analyse van en reflectie op natuurwetenschap en techniek › Subdomein B3: — De invloed van natuurwetenschap en techniek

Subdomein B3: — De invloed van natuurwetenschap en techniek

10. De kandidaat kan oordelen over de betrouwbaarheid van toegepaste natuurwetenschappelijke kennis en een eigen mening over maatschappelijk-natuurwetenschappelijke vraagstukken vormen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein C: — Leven › Subdomein C1: — Kenmerken van leven

Subdomein C1: — Kenmerken van leven

11. De kandidaat kan aan leken uitleggen dat levende wezens eigenschappen bezitten om zichzelf en de soort in stand te houden en aangeven op welke manier ze zich kunnen aanpassen aan veranderingen in hun omgeving.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein C: — Leven › Subdomein C2: — Mens en gezondheid

Subdomein C2: — Mens en gezondheid

12. De kandidaat kent de ontwikkeling van opvattingen, technieken en producten in de gezondheidszorg en kan positieve en negatieve effecten daarvan bespreken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein C: — Leven › Subdomein C3: — Evolutie van het leven

Subdomein C3: — Evolutie van het leven

13. De kandidaat kan de ontwikkeling van het denken over de oorsprong van het leven beschrijven en in verband brengen met kennistheoretische, levensbeschouwelijke en sociologische opvattingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein D: — Biosfeer › Subdomein D1: — Kenmerken van de biosfeer

Subdomein D1: — Kenmerken van de biosfeer

14. De kandidaat kan aan leken uitleggen welke randvoorwaarden met het leven op aarde samenhangen en op welke wijze deze kunnen veranderen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein D: — Biosfeer › Subdomein D2: — Duurzame ontwikkeling

Subdomein D2: — Duurzame ontwikkeling

15. De kandidaat kan uitleggen wat duurzame ontwikkeling inhoudt, het effect van ingrepen in de biosfeer kritisch bespreken en daarbij onderscheid maken tussen economische, ecologische, sociaal-culturele en mondiale aspecten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein E: — Materie › Subdomein E1: — Kenmerken van materie

Subdomein E1: — Kenmerken van materie

16. De kandidaat weet dat stoffen in de levende en niet levende natuur uit elementen zijn opgebouwd en hoe stoffen met elkaar kunnen reageren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein E: — Materie › Subdomein E2: — Productie van materialen

Subdomein E2: — Productie van materialen

17. De kandidaat heeft kennis van de ontwikkeling en betekenis van stoffen en materialen in de loop van de tijd en kan kenmerken van moderne productiemethoden noemen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein E: — Materie › Subdomein E3: — Ontstaan van kennis over de materie

Subdomein E3: — Ontstaan van kennis over de materie

18. De kandidaat kan de ontwikkeling van modellen voor de bouwstenen van de materie in de loop van de tijd beschrijven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein F: — Zonnestelsel en heelal › Subdomein F1: — Kenmerken van het zonnestelsel en het heelal

Subdomein F1: — Kenmerken van het zonnestelsel en het heelal

19. De kandidaat kan de bouw en geschiedenis van het zonnestelsel en het heelal aan leken uitleggen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein F: — Zonnestelsel en heelal › Subdomein F2: — Zonnestelsel en heelal in het dagelijkse leven

Subdomein F2: — Zonnestelsel en heelal in het dagelijkse leven

20. De kandidaat kan de invloed van en de kennis over het zonnestelsel en het heelal op het dagelijks leven aangeven en beschrijven hoe gegevens over het zonnestelsel en het heelal verzameld worden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma algemene natuurwetenschappen vwo (tevens havo) › De examenstof › Domein F: — Zonnestelsel en heelal › Subdomein F3: — Ontstaan van kennis over het heelal

Subdomein F3: — Ontstaan van kennis over het heelal

21. De kandidaat kan de ontwikkeling van kennis en ideeën over de bouw en geschiedenis van het zonnestelsel en heelal beschrijven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma culturele en kunstzinnige vorming havo/vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Verkennen

Domein B | Verbreden

Domein C | Verdiepen

Domein D | Verbinden

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma culturele en kunstzinnige vorming havo/vwo › Het eindexamen › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op de domeinen A tot en met D, en indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma culturele en kunstzinnige vorming havo/vwo › De examenstof › Domein A: Verkennen

Domein A: Verkennen

1. De kandidaat kan de eigen ervaring met kunst, kunstzinnige interesses, kennis van en opvattingen over kunst beschrijven en daarop reflecteren, en het resultaat daarvan gedocumenteerd vastleggen.

2. De kandidaat kan daarbij aangeven:

– wat de eigen ervaring met kunst is geweest, welke kennis hij van kunst heeft en wat zijn kunstopvattingen zijn;

– hoe zijn ervaring, interesses, kennis en opvattingen met betrekking tot kunst zijn gevormd;

– hoe zijn ervaring, interesses, kennis en opvattingen zich verhouden tot die van anderen, onder wie zijn medeleerlingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma culturele en kunstzinnige vorming havo/vwo › De examenstof › Domein B: Verbreden

Domein B: Verbreden

3. De kandidaat kan ervaringen met nieuwe kunstzinnige activiteiten die worden aangeboden in een levensechte, professionele context, beschouwen en waarderen.

4. Havo:

4. De kandidaat kan inhoud, vorm en betekenis van uitingen in tenminste drie kunstdisciplines vanuit een of meerdere van de volgende dimensies beschouwen:

Vwo:

4. De kandidaat kan inhoud, vorm en betekenis van uitingen in tenminste vier kunstdisciplines vanuit een of meerdere van de volgende dimensies beschouwen:

– feit en fictie;

– schoonheid en lelijkheid;

– autonoom en toegepast;

– ambachtelijk en industrieel;

– amusement en engagement;

– digitaal en analoog;

– individueel en coöperatief;

– traditie en innovatie;

– herkenning en vervreemding;

– monodisciplinair, multidisciplinair, interdisciplinair;

– lokaal en globaal.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma culturele en kunstzinnige vorming havo/vwo › De examenstof › Domein C: Verdiepen

Domein C: Verdiepen

5. De kandidaat kan, individueel en/of in een klein team van medeleerlingen een artistiek creatief proces of een aspect daarvan onderzoeken.

6. De kandidaat kan hierbij gebruik maken van:

– voor dit onderzoek of proces geschikte werkwijzen, in de vorm van praktische activiteiten en beschouwend onderzoek;

– de voor dit onderzoek vereiste creërende en analytische vaardigheden;

– diverse bronnen in verschillende media;

– zijn culturele omgeving.

7. De kandidaat kan hierbij gebruik maken van de onder domein B opgedane kunsttheoretische en/of cultuurhistorische kennis (havo/vwo). De vwo-kandidaat kan aanvullend deze kennis kritisch analyseren en contextualiseren (vwo).

8. De kandidaat kan de verkregen inzichten documenteren en verantwoorden in een daartoe geëigende vorm, zoals een presentatie, tentoonstelling, verslag, debat, beeld, film, performance.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma culturele en kunstzinnige vorming havo/vwo › De examenstof › Domein D: Verbinden

Domein D: Verbinden

9. De kandidaat kan verbanden leggen tussen de in de domeinen A, B en C opgedane ervaringen en inzichten met betrekking tot kunstzinnige processen.

10. De kandidaat kan aangeven wat daarvan de betekenis is voor zijn (verdere) kunstzinnige en culturele ontwikkeling.

11. De kandidaat kan deze reflectie toelichten in een daartoe geëigende vorm; te denken valt aan een gesprek, een film, een presentatie, een (digitaal) dossier of een combinatie van deze vormen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma lichamelijke opvoeding havo/vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen.

Het eindexamen bestaat uit praktische bewegingsactiviteiten.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Bewegen

Domein C | Bewegen en regelen

Domein D | Bewegen en gezondheid

Domein E | Bewegen en samenleving.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma lichamelijke opvoeding havo/vwo › Het eindexamen › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op de domeinen A tot en met E, (met dien verstande dat de eindtermen uit de domeinen A en C, D en E slechts in samenhang met domein B aan de orde komen), en indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma lichamelijke opvoeding havo/vwo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden

Domein A: — Vaardigheden

1. De kandidaat kan op verantwoorde en perspectiefrijke wijze en met plezier in bewegende en regelende rollen deelnemen aan de bewegingscultuur, en kan aangeven in hoeverre hij daaraan -ook in de toekomst- kan en wil deelnemen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma lichamelijke opvoeding havo/vwo › De examenstof › Domein B: — Bewegen

Domein B: — Bewegen

2. De kandidaat kan deelnemen aan een variëteit aan bewegingsactiviteiten, waarbij het gaat om:

– verbreding (leren van nieuwe activiteiten) en verdieping (qua niveau, taken en contexten) van bewegingsactiviteiten die in de onderbouw zijn aangeboden;

– in elk geval uit het activiteitengebied spelen een slag- en loopspel, twee doelspelen en een terugslagspel, bij voorkeur door de kandidaat te kiezen;

– minimaal twee door de kandidaat te kiezen bewegingsactiviteiten uit een door de school gedaan aanbod voor de activiteitengebieden turnen, atletiek, bewegen op muziek en zelfverdediging;

– minimaal drie door de kandidaat te kiezen en voor de kandidaat nieuwe bewegingsactiviteiten die bij voorkeur niet tot één van de hierboven genoemde activiteitengebieden behoren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma lichamelijke opvoeding havo/vwo › De examenstof › Domein C: — Bewegen en regelen

Domein C: — Bewegen en regelen

3. De kandidaat kan (samen met anderen) ondersteunende en leidinggevende rollen in bewegingssituaties vervullen, waarbij het gaat om:

– bewegingssituaties inrichten, op gang brengen en op gang houden;

– minimaal twee door de leerling te kiezen rollen van instructeur, coach/begeleider, scheidsrechter/jurylid en organisator.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma lichamelijke opvoeding havo/vwo › De examenstof › Domein D: — Bewegen en gezondheid

Domein D: — Bewegen en gezondheid

4. De kandidaat kan op basis van eigen ervaring met en inzicht in de betekenis van sport en bewegen voor de (beleving van) gezondheid in brede zin verantwoord omgaan met belasting en risico's in bewegingssituaties, en een trainingsprogramma opstellen dat past bij de eigen mogelijkheden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma lichamelijke opvoeding havo/vwo › De examenstof › Domein E: — Bewegen en samenleving

Domein E: — Bewegen en samenleving

5. De kandidaat kan op grond van inzicht in de kenmerken van het aanbod en in de eigen wensen en mogelijkheden ten aanzien van sportdeelname een bewuste keuze maken uit het aanbod aan sport en bewegen in de samenleving.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Algebra en tellen

Domein C | Verbanden

Domein D | Verandering

Domein E | Statistiek en kansrekening

Domein F | Keuzeonderwerpen

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A vwo › Het eindexamen › Het centraal examen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op domeinen B, C en D in combinatie met de vaardigheden uit domein A.

Het CvE stelt het aantal en de tijdsduur van de zittingen van het centraal examen vast.

Het CvE maakt indien nodig een specificatie bekend van de examenstof van het centraal examen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A vwo › Het eindexamen › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

– de domeinen E en F;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A vwo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden

Domein A: — Vaardigheden

Subdomein A1: Algemene vaardigheden

1. De kandidaat heeft kennis van de rol van wiskunde in de maatschappij, kan hierover gericht informatie verzamelen en de resultaten communiceren met anderen.

Subdomein A2: Profielspecifieke vaardigheden

2. De kandidaat kan profielspecifieke probleemsituaties in wiskundige termen analyseren, oplossen en het resultaat naar de betrokken context terugvertalen.

Subdomein A3: Wiskundige vaardigheden

3. De kandidaat beheerst de bij het examenprogramma passende wiskundige vaardigheden, waaronder modelleren en algebraïseren, ordenen en structureren, analytisch denken en probleemoplossen, formules manipuleren, abstraheren, en logisch redeneren – en kan daarbij ICT functioneel gebruiken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A vwo › De examenstof › Domein B: — Algebra en tellen

Domein B: — Algebra en tellen

Subdomein B1: Algebra

4. De kandidaat kan berekeningen uitvoeren met getallen en variabelen, daarbij gebruik maken van rekenkundige en algebraïsche basisbewerkingen en van het werken met haakjes.

Subdomein B2: Telproblemen

5. De kandidaat kan telproblemen structureren en schematiseren en dat gebruiken bij berekeningen en redeneringen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A vwo › De examenstof › Domein C: — Verbanden

Domein C: — Verbanden

Subdomein C1: Standaardfuncties

6. De kandidaat kan van eerstegraadsfuncties, tweedegraadsfuncties, machtsfuncties, goniometrische functies, exponentiële functies en logaritmische functies de kenmerken in grafiek, tabel en formule herkennen en gebruiken.

Subdomein C2: Functies, grafieken, vergelijkingen en ongelijkheden

7. De kandidaat kan formules en functievoorschriften opstellen en bewerken, de bijbehorende grafieken tekenen, vergelijkingen en ongelijkheden oplossen met algebraïsche methoden zonder gebruik van ICT, en daar waar nodig met numerieke of grafische methoden met inzet van ICT, en de uitkomst interpreteren in termen van een context.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A vwo › De examenstof › Domein D: — Verandering

Domein D: — Verandering

Subdomein D1: Rijen

8. De kandidaat kan het gedrag van een rij herkennen en beschrijven en berekeningen aan een rij uitvoeren, ten minste in het geval van rekenkundige en meetkundige rijen.

Subdomein D2: Helling

9. De kandidaat kan het veranderingsgedrag van grafieken of functies relateren aan differentiequotiënten, toenamediagrammen en hellinggrafieken en daarbij een relatie leggen met de probleemsituatie.

Subdomein D3: Afgeleide

10. De kandidaat kan van eerstegraadsfuncties, tweedegraadsfuncties, machtsfuncties, exponentiële functies en logaritmische functies de afgeleide bepalen, de rekenregels voor het differentiëren gebruiken en aan de hand van de afgeleide het veranderingsgedrag van een functie beschrijven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A vwo › De examenstof › Domein E: — Statistiek en kansrekening

Domein E: — Statistiek en kansrekening

Subdomein E1: Probleemstelling en onderzoeksontwerp

11. De kandidaat kan bij een probleemstelling die zich leent voor een statistische aanpak een plan maken om antwoord op de probleemstelling te verkrijgen, waarbij geschikte variabelen worden gekozen.

Subdomein E2: Visualisatie van data

12. De kandidaat kan verkregen data verwerken in een geschikte tabel of grafiek en deze op waarde interpreteren.

Subdomein E3: Kwantificering

13. De kandidaat kan de verkregen data samenvatten in voor de probleemstelling geschikte maten en hieraan interpretaties verbinden.

Subdomein E4: Kansbegrip

14. De kandidaat kan het kansbegrip gebruiken om bij een toevalsproces de kans op een bepaalde uitkomst of gebeurtenis te bepalen aan de hand van een diagram, combinatoriek, kansregels en simulatie.

Subdomein E5: Kansverdelingen

15. De kandidaat kan aangeven in welke situatie een toevalsvariabele een bepaalde kansverdeling bezit en van die verdeling de karakteristieken verwachtingswaarde en standaardafwijking hanteren.

Subdomein E6: Verklarende statistiek

16. De kandidaat kan in een probleemsituatie op basis van steekproefgegevens een uitspraak doen over een populatie, de betrouwbaarheid daarvan kwantificeren en het resultaat duiden in termen van de context.

Subdomein E7: Statistiek met ICT

17. De kandidaat beheerst statistisch ICT-gebruik in relatie met de subdomeinen E1, E2, E3, E4, E5 en E6 om grote datasets te interpreteren en te analyseren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A havo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Algebra en tellen

Domein C | Verbanden

Domein D | Verandering

Domein E | Statistiek

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A havo › Het eindexamen › Het centraal examen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op domein C en de subdomeinen B1, B2, E1, E2, E3 en E4 in combinatie met de vaardigheden uit domein A.

Het CvE stelt het aantal en de tijdsduur van de zittingen van het centraal examen vast.

Het CvE maakt indien nodig een specificatie bekend van de examenstof van het centraal examen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A havo › Het eindexamen › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

– domein D en de subdomeinen B3 en E5;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A havo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden

Domein A: — Vaardigheden

Subdomein A1: Algemene vaardigheden

1. De kandidaat heeft kennis van de rol van wiskunde in de maatschappij, kan hierover gericht informatie verzamelen en de resultaten communiceren met anderen.

Subdomein A2: Profielspecifieke vaardigheden

2. De kandidaat kan profielspecifieke probleemsituaties in wiskundige termen analyseren, oplossen en het resultaat naar de betrokken context terugvertalen.

Subdomein A3: Wiskundige vaardigheden

3. De kandidaat beheerst de bij het examenprogramma passende wiskundige vaardigheden, waaronder modelleren en algebraïseren, ordenen en structureren, analytisch denken en probleemoplossen, formules manipuleren, abstraheren, en logisch redeneren – en kan daarbij ICT functioneel gebruiken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A havo › De examenstof › Domein B: — Algebra en tellen

Domein B: — Algebra en tellen

Subdomein B1: Rekenen

4. De kandidaat kan berekeningen uitvoeren met getallen en daarbij gebruik maken van de rekenkundige basisbewerkingen en van het werken met haakjes.

Subdomein B2: Algebra

5. De kandidaat kan berekeningen uitvoeren met variabelen en daarbij gebruik maken van de algebraïsche basisbewerkingen en van het werken met haakjes.

Subdomein B3: Telproblemen

6. De kandidaat kan telproblemen structureren en schematiseren en dat gebruiken bij berekeningen en redeneringen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A havo › De examenstof › Domein C: — Verbanden

Domein C: — Verbanden

Subdomein C1: Tabellen

7. De kandidaat kan een tabel opstellen op basis van gegevens uit een tekst, een grafiek, een formule of andere tabellen en tabellen aflezen, interpreteren en in verband brengen met andere tabellen, grafieken, formules of tekst.

Subdomein C2: Grafieken, vergelijkingen en ongelijkheden

8. De kandidaat kan een grafiek tekenen op basis van gegevens uit een tekst, een tabel, een formule of andere grafieken en gegevens en relevante informatie uit grafieken aflezen, grafieken interpreteren en in verband brengen met andere grafieken, formules of tekst.

Subdomein C3: Formules met één of meer variabelen

9. De kandidaat kan door substitutie in een formule met één of meer variabelen waarden berekenen en een formule opstellen of wijzigen op basis van gegeven informatie.

Subdomein C4: Lineaire verbanden

10. De kandidaat kan bij een lineair verband een formule opstellen en een grafiek tekenen, met lineaire verbanden berekeningen uitvoeren zoals interpolatie en extrapolatie, lineaire vergelijkingen en ongelijkheden oplossen en uitkomsten toepassen in profielspecifieke probleemsituaties.

Subdomein C5: Exponentiële verbanden

11. De kandidaat kan exponentiële verbanden herkennen, met formules beschrijven, in grafieken weergeven en er berekeningen aan uitvoeren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A havo › De examenstof › Domein D: — Verandering

Domein D: — Verandering

12. De kandidaat kan bij een grafiek uitspraken doen over stijgen, dalen, maximum en minimum en kan veranderingen beschrijven met behulp van differenties, hellingen en toenamediagrammen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde A havo › De examenstof › Domein E: — Statistiek

Domein E: — Statistiek

Subdomein E1: Presentaties van data interpreteren en beoordelen

13. De kandidaat kan data die op diverse manieren zijn gerepresenteerd en/of samengevat interpreteren en beoordelen op relevantie in relatie tot een onderzoeksvraag.

Subdomein E2: Data verwerken

14. De kandidaat kan data verwerken, organiseren, bewerken, weergeven in grafieken, tabellen en diagrammen, en karakteriseren met geschikte centrum- en spreidingsmaten.

Subdomein E3: Data en verdelingen

15. De kandidaat kan data analyseren en kenmerken van een verdeling beschrijven.

Subdomein E4: Statistische uitspraken doen

16. De kandidaat kan

– op basis van steekproefgegevens een uitspraak doen over een populatieproportie of populatiegemiddelde en de betrouwbaarheid kwantificeren,

– het verschil tussen groepen kwantificeren,

– het verband tussen twee variabelen beschrijven,

en het resultaat interpreteren in termen van de context.

Subdomein E5: Statistiek met ICT

17. De kandidaat beheerst statistisch ICT-gebruik in relatie met de subdomeinen E1, E2, E3 en E4 om grote datasets te interpreteren en te analyseren, ten minste in het kader van de empirische cyclus.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Formules, functies en grafieken

Domein C | Differentiaal- en integraalrekening

Domein D | Goniometrische functies

Domein E | Meetkunde met coördinaten

Domein F | Keuzeonderwerpen

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B vwo › Het centraal examen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op de domeinen B, C, D en E in combinatie met de vaardigheden uit domein A.

Het CvE stelt het aantal en de tijdsduur van de zittingen van het centraal examen vast.

Het CvE maakt indien nodig een specificatie bekend van de examenstof van het centraal examen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B vwo › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

– subdomein E1;

– domein F;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B vwo › De examenstof › Domein A: Vaardigheden

Domein A: Vaardigheden

Subdomein A1: Algemene vaardigheden

1. De kandidaat heeft kennis van de rol van wiskunde in de maatschappij, kan hierover gericht informatie verzamelen en de resultaten communiceren met anderen.

Subdomein A2: Profielspecifieke vaardigheden

2. De kandidaat kan profielspecifieke probleemsituaties in wiskundige termen analyseren, oplossen en het resultaat naar het oorspronkelijke probleem terugvertalen.

Subdomein A3: Wiskundige vaardigheden

3. De kandidaat beheerst de bij het examenprogramma passende wiskundige vaardigheden, waaronder modelleren en algebraïseren, ordenen en structureren, analytisch denken en probleemoplossen, formules manipuleren, abstraheren, en logisch redeneren en bewijzen - en kan daarbij ICT functioneel gebruiken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B vwo › Domein B: Functies, grafieken en vergelijkingen

Domein B: Functies, grafieken en vergelijkingen

Subdomein B1: Formules en functies

4. De kandidaat kan formules interpreteren en bewerken, bij een verband tussen twee variabelen een grafiek tekenen in een assenstelsel en bepalen of een gegeven formule herschreven kan worden als functievoorschrift.

Subdomein B2: Standaardfuncties

5. De kandidaat kan grafieken tekenen en herkennen van de volgende standaardfuncties: machtsfuncties met rationale exponenten, exponentiële functies, logaritmische functies, goniometrische functies en de absolute-waardefunctie en kan van deze verschillende typen functies de karakteristieke eigenschappen benoemen en gebruiken.

Subdomein B3: Functies en grafieken

6. De kandidaat kan functievoorschriften opstellen, bewerken, combineren, de bijbehorende grafieken tekenen en aan de hand van een functievoorschrift zonder hulpmiddelen kwalitatieve uitspraken doen over de functie en haar grafiek.

Subdomein B4: Inverse functies

7. De kandidaat kan de inverse van een functie begripsmatig hanteren, opstellen en gebruiken.

Subdomein B5: Vergelijkingen en ongelijkheden

8. De kandidaat kan vergelijkingen, ongelijkheden en stelsels van twee lineaire vergelijkingen oplossen en de oplossingen interpreteren.

Subdomein B6: Asymptoten en limietgedrag van functies

9. De kandidaat kan het asymptotisch gedrag van functies bepalen en dit met limietberekening aantonen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B vwo › Domein C: Differentiaal- en integraalrekening

Domein C: Differentiaal- en integraalrekening

Subdomein C1: Afgeleide functies

10. De kandidaat kan de eerste en tweede afgeleide van een functie begripsmatig interpreteren en gebruiken om die functie te onderzoeken en de eerste en tweede afgeleide gebruiken in toepassingen.

Subdomein C2: Technieken voor differentiëren

11. De kandidaat kan de eerste en tweede afgeleide van functies bepalen met behulp van de regels voor het differentiëren en daarbij algebraïsche technieken gebruiken.

Subdomein C3: Integraalrekening

12. De kandidaat kan in geschikte toepassingen een bepaalde integraal opstellen en exact berekenen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B vwo › Domein D: Goniometrische functies

Domein D: Goniometrische functies

13. De kandidaat kan bij periodieke verschijnselen formules opstellen en bewerken, de bijbehorende grafieken tekenen, vergelijkingen oplossen en hierbij de periodiciteit met inzicht gebruiken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B vwo › Domein E: Meetkunde met coördinaten

Domein E: Meetkunde met coördinaten

Subdomein E1: Meetkundige vaardigheden

14. De kandidaat kan meetkundige eigenschappen van objecten onderzoeken en bewijzen en kan daarbij gebruik maken van meetkundige en algebraïsche technieken en van ICT.

Subdomein E2: Algebraïsche methoden in de vlakke meetkunde

15. De kandidaat kan eigenschappen en onderlinge ligging van punten, lijnen, cirkels en andere geschikte figuren onderzoeken met behulp van algebraïsche voorstellingen, kan in een gegeven of zelfgekozen coördinatenstelsel algebraïsche voorstellingen van figuren opstellen en kan algebraïsche voorstellingen gebruiken om meetkundige problemen op te lossen.

Subdomein E3: Vectoren en inproduct

16. De kandidaat kan met behulp van vectoren en inproducten eigenschappen van figuren in het vlak afleiden en berekeningen uitvoeren.

Subdomein E4: Toepassingen

17. De kandidaat kan de aangegeven technieken toepassen in geschikte natuurwetenschappelijke en technische situaties.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B vwo › Domein F:

Domein F:

Keuzeonderwerpen

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B havo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Functies, grafieken en vergelijkingen

Domein C | Meetkundige berekeningen

Domein D | Toegepaste analyse

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B havo › Het centraal examen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op de domeinen B, C en D in combinatie met de vaardigheden uit domein A.

Het CvE stelt het aantal en de tijdsduur van de zittingen van het centraal examen vast.

Het CvE maakt indien nodig een specificatie bekend van de examenstof van het centraal examen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B havo › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

– domein D;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B havo › De examenstof › Domein A: Vaardigheden

Domein A: Vaardigheden

Subdomein A1: Algemene vaardigheden

1. De kandidaat heeft kennis van de rol van wiskunde in de maatschappij, kan hierover gericht informatie verzamelen en de resultaten communiceren met anderen.

Subdomein A2: Profielspecifieke vaardigheden

2. De kandidaat kan profielspecifieke probleemsituaties in wiskundige termen analyseren, oplossen en het resultaat naar de betrokken context terugvertalen.

Subdomein A3: Wiskundige vaardigheden

3. De kandidaat beheerst de bij het examenprogramma passende wiskundige vaardigheden, waaronder modelleren en algebraïseren, ordenen en structureren, analytisch denken en probleemoplossen, formules manipuleren, abstraheren, en logisch redeneren en bewijzen - en kan daarbij ICT functioneel gebruiken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B havo › De examenstof › Domein B: Functies, grafieken en vergelijkingen

Domein B: Functies, grafieken en vergelijkingen

Subdomein B1: Standaardfuncties

4. De kandidaat kan standaardfuncties (machtsfuncties, exponentiële en logaritmische functies en goniometrische functies) hanteren, interpreteren binnen een context, de grafieken beschrijven en in een functievoorschrift vastleggen en werken met eenvoudige transformaties.

Subdomein B2: Vergelijkingen en ongelijkheden

5. De kandidaat kan vergelijkingen, ongelijkheden en stelsels van twee lineaire vergelijkingen oplossen, in voorkomende gevallen grafisch oplossen of de oplossingen numeriek benaderen en de oplossingen interpreteren in de context.

Subdomein B3: Evenredigheidsverbanden

6. De kandidaat kan verbanden tussen de twee grootheden a en b van de vorm a=c∙b^d herkennen, toepassen en bijbehorende grafieken tekenen, vanuit de beschrijving van een dergelijk verband een formule opstellen, de evenredigheidsconstante bepalen en kan rekenen met en redeneren over verbanden van deze vorm en het effect van schaalvergroting.

Subdomein B4: Periodieke functies

7. De kandidaat kan periodieke verschijnselen beschrijven door middel van sinus- of cosinusfuncties, de bijbehorende sinusoïden tekenen en de karakteristieke eigenschappen ervan benoemen en alle oplossingen van een goniometrische vergelijking op een gegeven interval bepalen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B havo › De examenstof › Domein C: Meetkundige berekeningen

Domein C: Meetkundige berekeningen

Subdomein C1: Afstanden en hoeken in concrete situaties

8. De kandidaat kan afstanden en hoeken berekenen met behulp van goniometrische verhoudingen, de stelling van Pythagoras en de sinus- en cosinusregel.

Subdomein C2: Algebraïsche methoden

9. De kandidaat kan analytisch-algebraïsche berekeningen uitvoeren aan de hand van contexten en figuren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde B havo › De examenstof › Domein D: Toegepaste analyse

Domein D: Toegepaste analyse

Subdomein D1: Veranderingen

10. De kandidaat kan het veranderingsgedrag van een functie, gegeven door grafiek, tabel of formule, beschrijven door middel van toenamediagrammen en differentiequotiënten en kan differentiequotiënten berekenen en interpreteren, ook vanuit een profielspecifieke probleemsituatie.

Subdomein D2: Afgeleide functies

11. De kandidaat kan de afgeleide functie begripsmatig interpreteren en kan lokale veranderingen van functiewaarden benaderen zowel met een differentiaalquotiënt als met een numeriek-grafische methode.

Subdomein D3: Bepaling afgeleide functies

12. De kandidaat kan de afgeleide functie van machtsfuncties met rationale exponenten bepalen en kan voor het bepalen van de afgeleide functie gebruik maken van de som-, verschil- en kettingregel.

Subdomein D4: Toepassing afgeleide functies

13. De kandidaat kan analytisch-algebraïsche berekeningen uitvoeren gericht op profielspecifieke contexten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde C vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Algebra en tellen

Domein C | Verbanden

Domein D | Veranderingen

Domein E | Statistiek en kansrekening

Domein F | Logisch redeneren

Domein G | Vorm en ruimte

Domein H | Keuzeonderwerpen

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde C vwo › Het eindexamen › Het centraal examen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op de domeinen B, C, D, F en G in combinatie met de vaardigheden uit domein A.

Het CvE stelt het aantal en de tijdsduur van de zittingen van het centraal examen vast.

Het CvE maakt indien nodig een specificatie bekend van de examenstof van het centraal examen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde C vwo › Het eindexamen › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

– de domeinen E en H;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde C vwo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden

Domein A: — Vaardigheden

Subdomein A1: Algemene vaardigheden

1. De kandidaat heeft kennis van de rol van wiskunde in de maatschappij, kan hierover gericht informatie verzamelen en de resultaten communiceren met anderen.

Subdomein A2: Profielspecifieke vaardigheden

2. De kandidaat herkent de betekenis van wiskunde in de maatschappij en in cultuurhistorische contexten en kan deze in concrete situaties beschrijven.

Subdomein A3: Wiskundige vaardigheden

3. De kandidaat beheerst de bij het examenprogramma passende wiskundige vaardigheden, waaronder modelleren en algebraïseren, ordenen en structureren, analytisch denken en probleemoplossen, formules manipuleren, abstraheren, en logisch redeneren – en kan daarbij ICT functioneel gebruiken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde C vwo › De examenstof › Domein B: — Algebra en tellen

Domein B: — Algebra en tellen

Subdomein B1: Rekenen en algebra

4. De kandidaat kan berekeningen uitvoeren met getallen en variabelen en kan daarbij gebruik maken van rekenkundige en algebraïsche basisbewerkingen.

Subdomein B2: Telproblemen

5. De kandidaat kan telproblemen structureren en schematiseren en dat gebruiken bij berekeningen en redeneringen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde C vwo › De examenstof › Domein C: — Verbanden

Domein C: — Verbanden

6. De kandidaat kan van eerstegraadsfuncties, tweedegraadsfuncties, machtsfuncties, exponentiële functies en logaritmische functies de verschillende representaties doelgericht gebruiken, kan bijbehorende vergelijkingen oplossen, waar nodig met behulp van ICT, en kan periodieke verschijnselen beschrijven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde C vwo › De examenstof › Domein D: — Veranderingen

Domein D: — Veranderingen

7. De kandidaat kan het veranderingsgedrag van eerstegraadsfuncties, tweedegraadsfuncties, machtsfuncties, exponentiële functies en logaritmische functies en de regelmaat in rijen doelgericht beschrijven en gebruiken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde C vwo › De examenstof › Domein E: — Statistiek en kansrekening

Domein E: — Statistiek en kansrekening

Subdomein E1: Probleemstelling en onderzoeksontwerp

8. De kandidaat kan bij een probleemstelling die zich leent voor een statistische aanpak een plan maken om antwoord op de probleemstelling te verkrijgen, waarbij geschikte variabelen worden gekozen.

Subdomein E2: Visualisatie van data

9. De kandidaat kan verkregen data verwerken in een geschikte tabel of grafiek en deze op waarde interpreteren.

Subdomein E3: Kwantificering

10. De kandidaat kan de verkregen data samenvatten in voor de probleemstelling geschikte maten en hieraan interpretaties verbinden.

Subdomein E4: Kansbegrip

11. De kandidaat kan het kansbegrip gebruiken om bij een toevalsproces de kans op een bepaalde uitkomst of gebeurtenis te bepalen aan de hand van een diagram, combinatoriek, kansregels en simulatie.

Subdomein E5: Kansverdelingen

12. De kandidaat kan aangeven in welke situatie een toevalsvariabele een bepaalde kansverdeling bezit en van die verdeling de karakteristieken verwachtingswaarde en standaardafwijking hanteren.

Subdomein E6: Statistiek met ICT

13. De kandidaat beheerst statistisch ICT-gebruik in relatie met de subdomeinen E1, E2, E3, E4 en E5 om grote datasets te interpreteren en te analyseren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde C vwo › De examenstof › Domein F: — Logisch redeneren

Domein F: — Logisch redeneren

14. De kandidaat kan logische redeneringen analyseren op correct gebruik.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde C vwo › De examenstof › Domein G: — Vorm en ruimte

Domein G: — Vorm en ruimte

15. De kandidaat kan van een ruimtelijk object aanzichten en perspectieftekeningen maken, er berekeningen aan uitvoeren en op basis daarvan conclusies trekken over dit object.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Kansrekening en statistiek

Domein C | Dynamische systemen

Domein D | Meetkunde

Domein E | Complexe getallen

Domein F | Wiskunde in wetenschap

Domein G | Keuzeonderwerpen

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D vwo › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

– de domeinen B, C, D, E, F en G;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: naast de keuzeonderwerpen bedoeld bij domein G: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D vwo › De examenstof › Domein A: Vaardigheden

Domein A: Vaardigheden

Subdomein A1: Algemene vaardigheden

1. De kandidaat heeft kennis van de rol van wiskunde in de maatschappij, kan hierover gericht informatie verzamelen en de resultaten communiceren met anderen.

Subdomein A2: Profielspecifieke vaardigheden

2. De kandidaat kan profielspecifieke probleemsituaties in wiskundige termen analyseren, oplossen en het resultaat naar het oorspronkelijke probleem terugvertalen.

Subdomein A3: Wiskundige vaardigheden

3. De kandidaat beheerst de bij het examenprogramma passende wiskundige vaardigheden, waaronder modelleren en algebraïseren, ordenen en structureren, analytisch denken en probleemoplossen, formules manipuleren, abstraheren, en logisch redeneren en bewijzen - en kan daarbij ICT functioneel gebruiken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D vwo › Domein B: Kansrekening en statistiek

Domein B: Kansrekening en statistiek

Subdomein B1: Combinatoriek

4. De kandidaat kan permutaties en combinaties herkennen en toepassen op combinatorische problemen en de bijbehorende formules interpreteren en verklaren.

Subdomein B2: Kansrekening

5. De kandidaat kan een toevalsexperiment verklaren in een kansmodel, de begrippen onafhankelijke gebeurtenis en voorwaardelijke kans hanteren, kansen berekenen met behulp van som-, complement- en productregel, en van een discrete toevalsvariabele de verwachtingswaarde berekenen.

Subdomein B3: Toevalsvariabelen

6. De kandidaat kan bij eindige kansmodellen uitgaande van een kansverdeling de verwachtingswaarde en de variantie berekenen en de rekenregels voor verwachtingswaarde en variantie voor zowel afhankelijke als onafhankelijke toevalsvariabelen toepassen op herhaaldelijk uitgevoerde kansexperimenten.

Subdomein B4: Kansverdelingen

7. De kandidaat kan in het binomiale en het (standaard-)normale verdelingsmodel de formules voor de kansverdeling, het gemiddelde en de variantie verklaren en gebruiken voor het berekenen van kansen, relatieve frequenties, grenswaarden, gemiddelden en standaardafwijkingen van discrete en continue verdelingen.

Subdomein B5: Het toetsen van hypothesen

8. De kandidaat kan nul- en alternatieve hypothesen formuleren, hierop kritisch reflecteren, en bijbehorende een- of tweezijdige toetsen uitvoeren bij binomiaal- of normaalverdeelde toevalsvariabelen.

Subdomein B6: Correlatie en regressie

9. De kandidaat kan samenhang tussen variabelen onderzoeken met correlatie- regressierekening, waarbij het rekenwerk aan ICT wordt uitbesteed, en kan de resultaten interpreteren en beoordelen.

Subdomein B7: Profielspecifieke verdieping

10. De kandidaat kan de stof van wiskunde B gebruiken voor een profielspecifieke verdieping.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D vwo › Domein C: Dynamische systemen

Domein C: Dynamische systemen

Subdomein C1: Discrete dynamische systemen

11. De kandidaat kan rijen relateren aan recurrente betrekkingen, iteraties, webgrafieken en contexten en kan het gedrag ervan beschrijven in termen van stationair, convergent of divergent.

Subdomein C2: Continue dynamische systemen

12. De kandidaat kan in differentiaalvergelijkingen van de vorm y’ = f (y,t) eigenschappen van f relateren aan eigenschappen van oplossingen, zoals het al dan niet stationair zijn, monotonie en asymptotisch gedrag en in eenvoudige gevallen een oplossing expliciet bepalen.

Subdomein C3: Toepassingen van discrete en continue dynamische systemen

13. De kandidaat kan de stof uit de subdomeinen C1 en C2 toepassen in profielspecifieke probleemsituaties.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D vwo › Domein D: Meetkunde

Domein D: Meetkunde

Subdomein D1: Analytische en synthetische methoden

14. De kandidaat kan analytische en synthetische methoden en redeneringen toepassen op meetkundige probleemsituaties en daarmee eigenschappen bewijzen.

Subdomein D2: Kegelsneden: synthetisch en in coördinaten

15. De kandidaat kan kegelsneden zowel synthetisch als algebraïsch beschrijven, en op grond van een synthetische of algebraïsche beschrijving ligging en eigenschappen bij de bijbehorende figuren onderzoeken en bewijzen.

Subdomein D3: De ruimte

16. De kandidaat kan de beschrijving van ruimtelijke figuren met drie coördinaten gebruiken, en daarbij de begrippen afstand, hoeken, in- en uitproduct, vector en normaalvector hanteren.

Subdomein D4: Toepassingen en ICT

17. De kandidaat kan meetkundige toepassingen onderzoeken, ook met behulp van ICT.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D vwo › Domein E: Complexe getallen

Domein E: Complexe getallen

Subdomein E1: Basisoperaties

18. De kandidaat kan rekenen met complexe getallen, de geconjugeerde, het argument en de absolute waarde, kan de stelling van De Moivre gebruiken, kan rekenen met de formule van Euler als representatie van poolcoördinaten, en kan in redeneringen de relatie gebruiken tussen de complexe getallen en de meetkunde van het platte vlak.

Subdomein E2: Profielspecifieke verdieping

19. De kandidaat kan de stof van subdomein E1 gebruiken voor een profielspecifieke verdieping.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D vwo › Domein F: Wiskunde in wetenschap

Domein F: Wiskunde in wetenschap

20. De kandidaat heeft kennis van een profielspecifiek onderwerp dat aansluit bij de wijze waarop wiskunde wordt gebruikt in het hoger onderwijs.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D vwo › Domein G:

Domein G:

Keuzeonderwerpen

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D havo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A Vaardigheden

Domein B Statistiek en kansrekening

Domein C Ruimtemeetkunde

Domein D Wiskunde in technologie

Domein E Keuzeonderwerpen

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D havo › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

– de domeinen B, C, D en E;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: naast de keuzeonderwerpen bedoeld bij domein E: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D havo › De examenstof › Domein A: Vaardigheden

Domein A: Vaardigheden

Subdomein A1: Algemene vaardigheden

1. De kandidaat heeft kennis van de rol van wiskunde in de maatschappij, kan hierover gericht informatie verzamelen en de resultaten communiceren met anderen.

Subdomein A2: Profielspecifieke vaardigheden

2. De kandidaat kan profielspecifieke probleemsituaties in wiskundige termen analyseren, oplossen en het resultaat naar de betrokken context terugvertalen.

Subdomein A3: Wiskundige vaardigheden

3. De kandidaat beheerst de bij het examenprogramma passende wiskundige vaardigheden, waaronder modelleren en algebraïseren, ordenen en structureren, analytisch denken en probleemoplossen, formules manipuleren, abstraheren, en logisch redeneren en bewijzen - en kan daarbij ICT functioneel gebruiken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D havo › Domein B: Statistiek en kansrekening

Domein B: Statistiek en kansrekening

Subdomein B1: Visualisatie en interpretatie van data

4. De kandidaat kan data verwerken in een geschikte tabel of grafiek, daarbij centrum- en spreidingsmaten hanteren, de statistische relatie tussen twee variabelen uitdrukken in een maat en deze gebruiken bij een voorspelling.

Subdomein B2: Combinatoriek

5. De kandidaat kan permutaties en combinaties herkennen en toepassen op combinatorische problemen en de bijbehorende formules interpreteren en verklaren.

Subdomein B3: Kansbegrip

6. De kandidaat kan een toevalsproces de kans op een bepaalde uitkomst of gebeurtenis bepalen aan de hand van een diagram, combinatoriek, kansregels en simulatie.

Subdomein B4: Kansverdelingen

7. De kandidaat kan aangeven in welke situatie een toevalsvariabele binomiaal of normaal verdeeld is en kan met behulp van die verdeling kansen, verwachtingswaarden en standaardafwijkingen berekenen.

Subdomein B5: Toepassingen van statistische verwerkingsmethoden

8. De kandidaat kan in een gegeven probleemsituatie statistische conclusies trekken, bijvoorbeeld door middel van hypothesetoetsing of correlatie- en regressierekening, en kan daarbij statistische software adequaat gebruiken.

Subdomein B6: Profielspecifieke verdieping

9. De kandidaat kan met behulp van probleemsituaties uit andere bètavakken verdieping geven aan dit domein.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D havo › Domein C: Ruimtemeetkunde

Domein C: Ruimtemeetkunde

Subdomein C1: Oppervlakte en inhoud

10. De kandidaat kan de oppervlakte van vlakke en ruimtelijke figuren berekenen, van ruimtelijke figuren de inhoud berekenen en schatten en het effect van schaalvergroting op zowel inhoud als oppervlakte beargumenteren.

Subdomein C2: Fragmenttekeningen van ruimtelijke objecten

11. De kandidaat kan van een ruimtelijk object aanzichten, uitslagen en vlakke doorsneden construeren, tekenen, interpreteren, er berekeningen aan uitvoeren en uit een serie parallelle doorsneden conclusies trekken over vorm en inhoud van zo’n object.

Subdomein C3: Onderlinge ligging van punten, lijnen, vlakken in concrete situaties

12. De kandidaat kan de onderlinge ligging van punten, lijnen en vlakken bepalen en kan daarbij de begrippen kruisen, snijden, evenwijdig en samenvallen hanteren.

Subdomein C4: Coördinaten en vectoren

13. De kandidaat kan eenvoudige berekeningen uitvoeren met coördinaten en vectoren in de twee- en driedimensionale ruimte en kan, ook in een profielspecifieke context, gebruikmaken van het inwendige product.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D havo › Domein D: Wiskunde in technologie

Domein D: Wiskunde in technologie

14. De kandidaat heeft kennis van een profielspecifiek onderwerp dat aansluit bij de wijze waarop wiskunde wordt gebruikt in het hoger onderwijs.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma wiskunde D havo › Domein E:

Domein E:

Keuzeonderwerpen

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma natuurkunde VWO

Examenprogramma natuurkunde VWO

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Golven

Domein C | Beweging en wisselwerking

Domein D | Lading en veld

Domein E | Straling en materie

Domein F | Quantumwereld en relativiteit

Domein G | Leven en aarde

Domein H | Natuurwetten en modellen

Domein I | Onderzoek en ontwerp

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op de (sub)domeinen B1, B2, C1, C2, C3, D1, D2, E2, F1 en H in combinatie met de vaardigheden uit domein A.

Het CvE kan bepalen, dat het centraal examen ten dele betrekking heeft op andere subdomeinen, mits de subdomeinen van het centraal examen tezamen dezelfde studielast hebben als de in de vorige zin genoemde.

Het CvE stelt het aantal en de tijdsduur van de zittingen van het centraal examen vast.

Het CvE maakt indien nodig een specificatie bekend van de examenstof van het centraal examen.

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

– de subdomeinen E1, I1, I2 en I3;

– een keuze van twee uit de subdomeinen E3, F2, G1 en G2; daarbij kan het bevoegd gezag deze keuze maken, dan wel de keuze aan de kandidaat laten;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Subdomein A1: Informatievaardigheden gebruiken

1. De kandidaat kan doelgericht informatie zoeken, beoordelen, selecteren en verwerken.

Subdomein A2: Communiceren

2. De kandidaat kan adequaat schriftelijk, mondeling en digitaal in het publieke domein communiceren over onderwerpen uit het desbetreffende vakgebied.

Subdomein A3: Reflecteren op leren

3. De kandidaat kan bij het verwerven van vakkennis en vakvaardigheden reflecteren op eigen belangstelling, motivatie en leerproces.

Subdomein A4: Studie en beroep

4. De kandidaat kan aangeven op welke wijze natuurwetenschappelijke kennis in studie en beroep wordt gebruikt en kan mede op basis daarvan zijn belangstelling voor studies en beroepen onder woorden brengen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Subdomein A5: Onderzoeken

5. De kandidaat kan in contexten vraagstellingen analyseren, gebruik makend van relevante begrippen en theorie, vertalen in een vakspecifiek onderzoek, dat onderzoek uitvoeren, en uit de onderzoeksresultaten conclusies trekken. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A6: Ontwerpen

6. De kandidaat kan in contexten op basis van een gesteld probleem een technisch ontwerp voorbereiden, uitvoeren, testen en evalueren en daarbij relevante begrippen, theorie en vaardigheden en valide en consistente redeneringen hanteren.

Subdomein A7: Modelvorming

7. De kandidaat kan in contexten een relevant probleem analyseren, inperken tot een hanteerbaar probleem, vertalen naar een model, modeluitkomsten genereren en interpreteren, en het model toetsen en beoordelen. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A8: Natuurwetenschappelijk instrumentarium

8. De kandidaat kan in contexten een voor de natuurwetenschappen relevant instrumentarium hanteren, waar nodig met aandacht voor risico’s en veiligheid; daarbij gaat het om instrumenten voor dataverzameling en -bewerking, vaktaal, vakconventies, symbolen, formuletaal en rekenkundige bewerkingen.

Subdomein A9: Waarderen en oordelen

9. De kandidaat kan in contexten een beargumenteerd oordeel geven over een situatie in de natuur of een technische toepassing, en daarin onderscheid maken tussen wetenschappelijke argumenten, normatieve maatschappelijke overwegingen en persoonlijke opvattingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Natuurkunde – specifieke vaardigheden

Natuurkunde – specifieke vaardigheden

Subdomein A10: Kennisontwikkeling en -toepassing

10. De kandidaat kan in contexten analyseren op welke wijze natuurkundige en technologische kennis wordt ontwikkeld en toegepast.

Subdomein A11: Technisch-instrumentele vaardigheden

11. De kandidaat kan op een verantwoorde wijze omgaan met voor de natuurkunde relevante materialen, instrumenten, apparaten en ICT-toepassingen.

Subdomein A12: Rekenkundige en wiskundige vaardigheden

12. De kandidaat kan een aantal voor de natuurkunde relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden correct en geroutineerd toepassen bij voor de natuurkunde specifieke probleemsituaties.

Subdomein A13: Vaktaal

13. De kandidaat kan de specifieke vaktaal en vakterminologie interpreteren en produceren, waaronder formuletaal, conventies en notaties.

Subdomein A14: Vakspecifiek gebruik van de computer

14. De kandidaat kan de computer gebruiken bij modelleren en visualiseren van verschijnselen en processen, en voor het verwerken van gegevens.

Subdomein A15: Kwantificeren en interpreteren

15. De kandidaat kan fysische grootheden kwantificeren en mathematische uitdrukkingen in verband brengen met relaties tussen fysische begrippen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein B: — Golven

Domein B: — Golven

Subdomein B1: Informatieoverdracht

16. De kandidaat kan in contexten eigenschappen van trillingen en golven gebruiken bij het analyseren en verklaren van onder andere informatieoverdracht.

Subdomein B2: Medische beeldvorming

17. De kandidaat kan eigenschappen van ioniserende straling en de effecten van deze straling op mens en milieu beschrijven. Ook kan de kandidaat medische beeldvormingstechnieken beschrijven en analyseren aan de hand van fysische principes en de diagnostische functie van deze beeldvormingstechnieken voor de gezondheid toelichten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein C: — Beweging en wisselwerking

Domein C: — Beweging en wisselwerking

Subdomein C1: Kracht en beweging

18. De kandidaat kan in contexten de relatie tussen kracht en bewegingsveranderingen kwalitatief en kwantitatief analyseren en verklaren met behulp van de wetten van Newton.

Subdomein C2: Energie en wisselwerking

19. De kandidaat kan in contexten de begrippen energiebehoud, rendement, arbeid en warmte gebruiken om energieomzettingen te beschrijven en te analyseren.

Subdomein C3. Gravitatie

20. De kandidaat kan ten minste in de context van het heelal bewegingen analyseren en verklaren aan de hand van de gravitatiewisselwerking

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein D: — Lading en veld

Domein D: — Lading en veld

Subdomein D1: Elektrische systemen

21. De kandidaat kan in contexten elektrische schakelingen analyseren met behulp van de wetten van Kirchhoff. Daarbij kan de kandidaat energieomzettingen analyseren.

Subdomein D2: Elektrische en magnetische velden

22. De kandidaat kan in contexten elektromagnetische verschijnselen beschrijven, analyseren en verklaren met behulp van elektrische en magnetische velden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein E: — Straling en materie

Domein E: — Straling en materie

Subdomein E1: Eigenschappen van stoffen en materialen

23. De kandidaat kan in contexten fysische eigenschappen van stoffen en materialen beschrijven en kan deze eigenschappen verklaren en analyseren aan de hand van deeltjesmodellen.

Subdomein E2: Elektromagnetische straling en materie

24. De kandidaat kan in astrofysische en andere contexten de wisselwerking tussen straling en materie beschrijven en verklaren aan de hand van de begrippen atoomspectrum, absorptie, emissie en stralingsenergie.

Subdomein E3: Kern- en deeltjesprocessen

1 Uit deze vier subdomeinen worden er twee gekozen.

25. De kandidaat kan in contexten behoudswetten en de equivalentie van massa en energie gebruiken in het beschrijven en analyseren van deeltjes- en kernprocessen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein F: — Quantumwereld en relativiteit

Domein F: — Quantumwereld en relativiteit

Subdomein F1: Quantumwereld

26. De kandidaat kan in contexten de golf-deeltjedualiteit en de onbepaaldheidsrelatie van Heisenberg toepassen, en de quantisatie van energieniveaus in enkele voorbeelden verklaren aan de hand van een eenvoudig quantumfysisch model.

Subdomein F2: Relativiteitstheorie

1 Uit deze vier subdomeinen worden er twee gekozen.

27. De kandidaat kan in gedachte-experimenten en toepassingen de verschijnselen tijdrek en lengtekrimp verklaren aan de hand van de begrippen lichtsnelheid, gelijktijdigheid en referentiestelsel.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein G: — Leven en aarde

Domein G: — Leven en aarde

Subdomein G1: Biofysica

1 Uit deze vier subdomeinen worden er twee gekozen.

28. De kandidaat kan in de context van levende systemen fysische verschijnselen en processen beschrijven, analyseren en verklaren.

Subdomein G2: Geofysica

1 Uit deze vier subdomeinen worden er twee gekozen.

29. De kandidaat kan in de context van geofysische systemen fysische verschijnselen en processen beschrijven, analyseren en verklaren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein H: — Natuurwetten en modellen

Domein H: — Natuurwetten en modellen

30. De kandidaat kan in voorbeelden die vallen binnen subdomeinen van het centraal examen fundamentele natuurkundige principes en wetmatigheden herkennen, benoemen en toepassen.

Ook kan de kandidaat een model hanteren en de grenzen van de toepasbaarheid en betrouwbaarheid van een bepaald model voor een fysisch verschijnsel beoordelen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein I: — Onderzoek en ontwerp

Domein I: — Onderzoek en ontwerp

Subdomein I1: Experiment

31. De kandidaat kan in contexten die vallen binnen subdomeinen van het centraal examen onderzoek doen door middel van experimenten en de resultaten analyseren en interpreteren.

Subdomein I2: Modelstudie

32. De kandidaat kan in contexten die vallen binnen subdomeinen van het centraal examen onderzoek doen door middel van modelstudies en de modeluitkomsten analyseren en interpreteren.

Subdomein I3: Ontwerp

33. De kandidaat kan in contexten die vallen binnen subdomeinen van het centraal examen op basis van een gesteld probleem een ontwerp voorbereiden, uitvoeren, testen en evalueren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Natuurkunde HAVO › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Beeld- en geluidstechniek

Domein C | Beweging en energie

Domein D | Materialen

Domein E | Aarde en heelal

Domein F | Menselijk lichaam

Domein G | Meten en regelen

Domein H | Natuurkunde en technologie

Domein I | Onderzoek en ontwerp

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op de (sub)domeinen B1, B2, C1, C2, D1, E1, G1 en H in combinatie met de vaardigheden uit domein A.

Het CvE kan bepalen, dat het centraal examen ten dele betrekking heeft op andere subdomeinen, mits de subdomeinen van het centraal examen tezamen dezelfde studielast hebben als de in de vorige zin genoemde.

Het CvE stelt het aantal en de tijdsduur van de zittingen van het centraal examen vast.

Het CvE maakt indien nodig een specificatie bekend van de examenstof van het centraal examen.

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

− de subdomeinen D2, I1, I2 en I3;

− een keuze van twee uit de (sub)domeinen B3, E2, F en G2; daarbij kan het bevoegd gezag deze keuze maken, dan wel de keuze aan de kandidaat laten;

− indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

− indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein A: Vaardigheden › Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Subdomein A1: Informatievaardigheden gebruiken

1. De kandidaat kan doelgericht informatie zoeken, beoordelen, selecteren en verwerken.

Subdomein A2: Communiceren

2. De kandidaat kan adequaat schriftelijk, mondeling en digitaal in het publieke domein communiceren over onderwerpen uit het desbetreffende vakgebied.

Subdomein A3: Reflecteren op leren

3. De kandidaat kan bij het verwerven van vakkennis en vakvaardigheden reflecteren op eigen belangstelling, motivatie en leerproces.

Subdomein A4: Studie en beroep

4. De kandidaat kan aangeven op welke wijze natuurwetenschappelijke kennis in studie en beroep wordt gebruikt en kan mede op basis daarvan zijn belangstelling voor studies en beroepen onder woorden brengen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein A: Vaardigheden › Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Subdomein A5: Onderzoeken

5. De kandidaat kan in contexten instructies voor onderzoek op basis van vraagstellingen uitvoeren en conclusies trekken uit de onderzoeksresultaten. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A6: Ontwerpen

6. De kandidaat kan in contexten op basis van een gesteld probleem een technisch ontwerp voorbereiden, uitvoeren, testen en evalueren en daarbij relevante begrippen, theorie en vaardigheden en valide en consistente redeneringen hanteren.

Subdomein A7: Modelvorming

7. De kandidaat kan in contexten een probleem analyseren, een adequaat model selecteren, en modeluitkomsten genereren en interpreteren. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A8: Natuurwetenschappelijk instrumentarium

8. De kandidaat kan in contexten een voor de natuurwetenschappen relevant instrumentarium hanteren, waar nodig met aandacht voor risico’s en veiligheid; daarbij gaat het om instrumenten voor dataverzameling en -bewerking, vaktaal, vakconventies, symbolen, formuletaal en rekenkundige bewerkingen.

Subdomein A9: Waarderen en oordelen

9. De kandidaat kan in contexten een beargumenteerd oordeel geven over een situatie in de natuur of een technische toepassing, en daarin onderscheid maken tussen wetenschappelijke argumenten, normatieve maatschappelijke overwegingen en persoonlijke opvattingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein A: Vaardigheden › Natuurkunde – specifieke vaardigheden

Natuurkunde – specifieke vaardigheden

Subdomein A10: Kennisontwikkeling en -toepassing

10. De kandidaat kan in contexten analyseren op welke wijze natuurkundige en technologische kennis wordt ontwikkeld en toegepast.

Subdomein A11: Technisch-instrumentele vaardigheden

11. De kandidaat kan op een verantwoorde wijze omgaan met voor de natuurkunde relevante materialen, instrumenten, apparaten en ICT-toepassingen.

Subdomein A12: Rekenkundige en wiskundige vaardigheden

12. De kandidaat kan een aantal voor de natuurkunde relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden correct en geroutineerd toepassen bij voor de natuurkunde specifieke probleemsituaties.

Subdomein A13: Vaktaal

13. De kandidaat kan de specifieke vaktaal en vakterminologie interpreteren en produceren, waaronder formuletaal, conventies en notaties.

Subdomein A14: Vakspecifiek gebruik van de computer

14. De kandidaat kan de computer gebruiken bij modelleren en visualiseren van verschijnselen en processen, en voor het verwerken van gegevens.

Subdomein A15: Kwantificeren en interpreteren

15. De kandidaat kan fysische grootheden kwantificeren en mathematische uitdrukkingen in verband brengen met relaties tussen fysische begrippen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein B: Beeld- en geluidstechniek

Domein B: Beeld- en geluidstechniek

Subdomein B1: Informatieoverdracht

16. De kandidaat kan in contexten eigenschappen van trillingen en golven gebruiken bij het analyseren en verklaren van onder andere informatieoverdracht.

Subdomein B2: Medische beeldvorming

17. De kandidaat kan eigenschappen van ioniserende straling en de effecten van deze straling op mens en milieu beschrijven. Ook kan de kandidaat medische beeldvormingstechnieken beschrijven en analyseren aan de hand van fysische principes en de diagnostische functie van deze beeldvormingstechnieken voor de gezondheid toelichten.

Subdomein B3: Optica

1 uit deze vier (sub)domeinen worden er twee gekozen

18. De kandidaat kan aan de hand van toepassingen van geometrische optica en golfoptica eigenschappen van licht beschrijven en analyseren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein C: Beweging en energie

Domein C: Beweging en energie

Subdomein C1: Kracht en beweging

19. De kandidaat kan in contexten de relatie tussen kracht en bewegingsveranderingen analyseren en verklaren met behulp van de wetten van Newton.

Subdomein C2: Energieomzettingen

20. De kandidaat kan in contexten de begrippen energiebehoud, rendement, arbeid en warmte gebruiken om energieomzettingen te beschrijven en te analyseren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein D: Materialen

Domein D: Materialen

Subdomein D1: Eigenschappen van stoffen en materialen

21. De kandidaat kan in contexten fysische eigenschappen van stoffen en materialen beschrijven en verklaren met behulp van atomaire en moleculaire modellen.

Subdomein D2: Functionele materialen

22. De kandidaat kan in de context van de ontwikkeling van functionele materialen fysische begrippen gebruiken en de mogelijke toepassingen van deze materialen toelichten en verklaren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein E: Aarde en heelal

Domein E: Aarde en heelal

Subdomein E1: Zonnestelsel en heelal

23. De kandidaat kan het ontstaan en de ontwikkeling van structuren in het heelal beschrijven en bewegingen in het zonnestelsel analyseren en verklaren aan de hand van fysische principes.

Subdomein E2: Aarde en klimaat

1 uit deze vier (sub)domeinen worden er twee gekozen

24. De kandidaat kan in de context van geofysische systemen fysische verschijnselen en processen beschrijven, analyseren en verklaren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein F: Menselijk lichaam 1 uit deze vier (sub)domeinen worden er twee gekozen

Domein F: Menselijk lichaam 1 uit deze vier (sub)domeinen worden er twee gekozen

25. De kandidaat kan in de context van het menselijk lichaam fysische processen beschrijven, analyseren en verklaren en hun functie voor gezondheid en veiligheid toelichten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein G: Meten en regelen

Domein G: Meten en regelen

Subdomein G1: Gebruik van elektriciteit

26. De kandidaat kan opwekking, transport en toepassingen van elektriciteit beschrijven en analyseren aan de hand van fysische begrippen.

Subdomein G2: Technische automatisering

1 uit deze vier (sub)domeinen worden er twee gekozen

27. De kandidaat kan meet-, stuur- en regelsystemen construeren en de functie en werking van de componenten beschrijven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein H: Natuurkunde en technologie

Domein H: Natuurkunde en technologie

28. De kandidaat kan in voorbeelden van technologische ontwikkeling die vallen binnen subdomeinen van het centraal examen natuurkundige principes en wetmatigheden herkennen, benoemen en toepassen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein I: Onderzoek en ontwerp

Domein I: Onderzoek en ontwerp

Subdomein I1: Experiment

29. De kandidaat kan in contexten die vallen binnen subdomeinen van het centraal examen onderzoek doen door middel van experimenten en de resultaten analyseren en interpreteren.

Subdomein I2: Modelstudie

30. De kandidaat kan in contexten die vallen binnen subdomeinen van het centraal examen onderzoek doen door middel van modelstudies en de modeluitkomsten analyseren en interpreteren.

Subdomein I3: Ontwerp

31. De kandidaat kan in contexten die vallen binnen subdomeinen van het centraal examen op basis van een gesteld probleem een ontwerp voorbereiden, uitvoeren, testen en evalueren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A Vaardigheden

Domein B Stoffen en materialen in de chemie

Domein C Chemische processen en behoudswetten

Domein D Ontwikkelen van chemische kennis

Domein E Innovatie en chemisch onderzoek

Domein F Industriële (chemische) processen

Domein G Maatschappij, chemie en technologie

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde vwo › Het eindexamen › Het centraal examen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op de subdomeinen B1, B2, B3, B4, C1, C2, C3, C4, C5, C6, D1, D3, E1, E2, F1, F2, F3, G1, G2 en G3, in combinatie met de vaardigheden uit domein A.

Het CvE kan bepalen, dat het centraal examen ten dele betrekking heeft op andere subdomeinen, mits de subdomeinen van het centraal examen tezamen dezelfde studielast hebben als de in de vorige zin genoemde.

Het CvE stelt het aantal en de tijdsduur van de zittingen van het centraal examen vast.

Het CvE maakt indien nodig een specificatie bekend van de examenstof van het centraal examen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde vwo › Het eindexamen › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

– de domeinen en subdomeinen waarop het centraal examen geen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde vwo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Subdomein A1: Informatievaardigheden gebruiken

1. De kandidaat kan doelgericht informatie zoeken, beoordelen, selecteren en verwerken.

Subdomein A2: Communiceren

2. De kandidaat kan adequaat schriftelijk, mondeling en digitaal in het publieke domein communiceren over onderwerpen uit het desbetreffende vakgebied.

Subdomein A3: Reflecteren op leren

3. De kandidaat kan bij het verwerven van vakkennis en vakvaardigheden reflecteren op eigen belangstelling, motivatie en leerproces.

Subdomein A4: Studie en beroep

4. De kandidaat kan aangeven op welke wijze natuurwetenschappelijke kennis in studie en beroep wordt gebruikt en kan mede op basis daarvan zijn belangstelling voor studies en beroepen onder woorden brengen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde vwo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Subdomein A5: Onderzoeken

5. De kandidaat kan in contexten vraagstellingen analyseren, gebruik makend van relevante begrippen en theorie, vertalen in een vakspecifiek onderzoek, dat onderzoek uitvoeren, en uit de onderzoeksresultaten conclusies trekken. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A6: Ontwerpen

6. De kandidaat kan in contexten op basis van een gesteld probleem een technisch ontwerp voorbereiden, uitvoeren, testen en evalueren en daarbij relevante begrippen, theorie en vaardigheden en valide en consistente redeneringen hanteren.

Subdomein A7: Modelvorming

7. De kandidaat kan in contexten een relevant probleem analyseren, inperken tot een hanteerbaar probleem, vertalen naar een model, modeluitkomsten genereren en interpreteren, en het model toetsen en beoordelen. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A8: Natuurwetenschappelijk instrumentarium

8. De kandidaat kan in contexten een voor de natuurwetenschappen relevant instrumentarium hanteren, waar nodig met aandacht voor risico’s en veiligheid; daarbij gaat het om instrumenten voor dataverzameling en -bewerking, vaktaal, vakconventies, symbolen, formuletaal en rekenkundige bewerkingen.

Subdomein A9: Waarderen en oordelen

9. De kandidaat kan in contexten een beargumenteerd oordeel geven over een situatie in de natuur of een technische toepassing, en daarin onderscheid maken tussen wetenschappelijke argumenten, normatieve maatschappelijke overwegingen en persoonlijke opvattingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde vwo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Scheikunde - specifieke vaardigheden

Scheikunde - specifieke vaardigheden

Subdomein A10: Toepassen van chemische concepten

10. De kandidaat kan chemische concepten en in de chemie gebruikte fysische en biologische concepten herkennen en met elkaar in verband brengen.

Subdomein A11: Redeneren in termen van context-concept

11. De kandidaat kan in leefwereld-, beroeps- en wetenschapscontexten chemische concepten herkennen en gebruiken en kan op basis daarvan voorspellingen doen, berekeningen en schattingen maken en daarbij een argumentatie geven.

Subdomein A12: Redeneren in termen van structuur-eigenschappen

12. De kandidaat kan macroscopische eigenschappen in relatie brengen met structuren op meso- en (sub)microniveau, en daarin aspecten van schaal herkennen en kan omgekeerd vanuit structuren voorspellingen doen over die macroscopische eigenschappen.

Subdomein A13: Redeneren over systemen, verandering en energie

13. De kandidaat kan chemische processen beschrijven in termen van systemen met kennis van stoffen, deeltjes, reactiviteit en energie.

Subdomein A14: Redeneren in termen van duurzaamheid

14. De kandidaat kan in maatschappelijke, beroeps- en wetenschapscontexten aspecten van duurzaamheid aangeven en beschrijven, daarmee samenhangende problemen analyseren en voorstellen formuleren voor een mogelijke oplossing daarvan.

Subdomein A15: Redeneren over ontwikkelen van chemische kennis

15. De kandidaat kan analyseren op welke wijze natuurwetenschappelijke, technologische en chemische kennis wordt ontwikkeld en toegepast.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde vwo › De examenstof › Domein B: — Stoffen en materialen in de chemie

Domein B: — Stoffen en materialen in de chemie

Subdomein B1: Deeltjesmodellen

16. De kandidaat kan deeltjesmodellen beschrijven en gebruiken.

Subdomein B2: Eigenschappen en modellen

17. De kandidaat kan bij beschreven onderzoek aan stoffen en materialen macroscopische eigenschappen verklaren met deeltjesmodellen.

Subdomein B3: Bindingen en eigenschappen

18. De kandidaat kan met behulp van kennis over bindingen in en tussen deeltjes eigenschappen van stoffen en materialen verklaren.

Subdomein B4: Bindingen, structuren en eigenschappen

19. De kandidaat kan op basis van kennis van structuren en de bindingen in en tussen deeltjes eigenschappen van stoffen en materialen verklaren en omgekeerd vanuit de eigenschappen van stoffen of materialen structuren voorspellen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde vwo › De examenstof › Domein C: — Chemische processen en behoudswetten

Domein C: — Chemische processen en behoudswetten

Subdomein C1: Chemische processen

20. De kandidaat kan chemische reacties en fysische processen beschrijven in termen van reactiviteit en het vormen en verbreken van (chemische) bindingen.

Subdomein C2: Chemisch rekenen

21. De kandidaat kan met behulp van kennis van chemische reacties en behoudswetten berekeningen maken over een proces.

Subdomein C3: Behoudswetten en kringlopen

22. De kandidaat kan verbanden leggen tussen behoudswetten en chemische processen, en kan deze verbanden relateren aan kringlopen.

Subdomein C4: Reactiekinetiek

23. De kandidaat kan op basis van kennis van reactiekinetiek chemische processen analyseren, onder andere door de concentratie van aanwezige stoffen en deeltjes te berekenen, en kan aangeven welke rol katalyse speelt.

Subdomein C5: Chemisch evenwicht

24. De kandidaat kan aangeven of er sprake is van evenwicht, kan berekeningen uitvoeren aan evenwichten, en kan verklaren hoe de ligging van een evenwicht kan worden beïnvloed.

Subdomein C6: Energieberekeningen

25. De kandidaat kan berekeningen maken over energieomzettingen en energie-uitwisseling bij chemische processen en hieruit conclusies trekken en voorstellen formuleren.

Subdomein C7: Classificatie van reacties

26. De kandidaat kan reacties classificeren en aan de hand van kenmerken beschrijven.

Subdomein C8: Technologische aspecten

27. De kandidaat kan in contexten van technologische aard aspecten van schaal, verandering en reactiviteit herkennen en toelichten.

Subdomein C9: Kwaliteit van energie

28. De kandidaat kan met kennis van energie aangeven hoe de energiesoort en de kwaliteit van energie bij chemische processen verandert.

Subdomein C10: Activeringsenergie

29. De kandidaat kan bij experimenten het begrip activeringsenergie gebruiken, beschrijven en relateren aan katalyse.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde vwo › De examenstof › Domein D: — Ontwikkelen van chemische kennis

Domein D: — Ontwikkelen van chemische kennis

Subdomein D1: Chemische vakmethodes

30. De kandidaat kan met behulp van kennis van materialen en stoffen een keuze voor een bepaalde scheidings- en/of analysemethode formuleren en beoordelen.

Subdomein D2: Veiligheid

31. De kandidaat kan met behulp van kennis van eigenschappen van stoffen en materialen in experimenten deze stoffen of materialen analyseren en zuiveren en daarbij veilig omgaan met stoffen, materialen en apparatuur.

Subdomein D3: Chemische synthese

32. De kandidaat kan met behulp van kennis over chemische processen aangeven hoe stoffen worden gesynthetiseerd en daarbij een relatie leggen met relevante reactiemechanismen.

Subdomein D4: Molecular modelling

33. De kandidaat kan een reactiemechanisme opstellen met gebruik van onder andere ‘molecular modelling’, en daarbij, indien van toepassing, kennis van katalyse gebruiken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde vwo › De examenstof › Domein E: — Innovatie en chemisch onderzoek

Domein E: — Innovatie en chemisch onderzoek

Subdomein E1: Chemisch onderzoek

34. De kandidaat kan met behulp van kennis van chemische processen in een beschreven onderzoek ten minste in de context van gezondheid, materialen of voedselproductie aangeven hoe die kennis wordt gebruikt.

Subdomein E2: Selectiviteit en specificiteit

35. De kandidaat kan bij chemische reacties ten minste in de context van voedselproductie, geneesmiddelen of transport van stoffen in het lichaam selectiviteit en specificiteit verklaren, en daarbij, indien van toepassing, kennis van katalyse gebruiken.

Subdomein E3: Duurzaamheid

36. De kandidaat kan met behulp van kennis van chemische processen uitspraken over duurzaamheid waarderen en van commentaar voorzien.

Subdomein E4: Nieuwe materialen

37. De kandidaat kan met behulp van kennis van de chemische industrie ten minste in de context van geneesmiddelen, voeding of materialen toelichten hoe nieuwe toepassingen in bestaande en in nieuwe markten worden ontwikkeld.

Subdomein E5: Onderzoek en ontwerp

38. De kandidaat kan ten minste in de context van duurzaamheid, materialen, voeding of gezondheid een onderzoeks- of een ontwerpopdracht formuleren, die uitvoeren en daarvan verslag doen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde vwo › De examenstof › Domein F: — Industriële (chemische) processen

Domein F: — Industriële (chemische) processen

Subdomein F1: Industriële processen

39. De kandidaat kan industriële processen beschrijven in blokschema's, hieraan berekeningen uitvoeren en voorstellen voor aanpassingen formuleren en beoordelen.

Subdomein F2: Groene chemie

40. De kandidaat kan met behulp van kennis van procestechnologie en reactiekinetiek, ten minste in de context van voedselproductie of duurzaamheid, ‘principes van groene chemie’ herkennen en relateren aan gerealiseerde, mogelijke en gewenste veranderingen van die processen en eenvoudige berekeningen uitvoeren.

Subdomein F3: Energieomzettingen

41. De kandidaat kan in de context van duurzaamheid beschrijven welke chemische en/of technologische processen worden gebruikt bij energieomzettingen en kan met behulp van kennis van energieproductie deze processen beschrijven, daarbij voorkomende condities aangeven en voorstellen voor aanpassing beoordelen.

Subdomein F4: Risico en veiligheid

42. De kandidaat kan kennis van risico en veiligheid gebruiken en kan daarmee in industriële productieprocessen die aspecten beoordelen.

Subdomein F5: Duurzame productieprocessen

43. De kandidaat kan met behulp van chemische kennis ten minste in de context van duurzaamheid een oordeel geven over het ontwerp van productieprocessen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde vwo › De examenstof › Domein G: — Maatschappij, chemie en technologie

Domein G: — Maatschappij, chemie en technologie

Subdomein G1: Chemie van het leven

44. De kandidaat kan kennis van chemische processen in levende organismen beschrijven en gebruiken.

Subdomein G2: Milieueffectrapportage

45. De kandidaat kan met behulp van kennis van productieprocessen ten minste in de context van gezondheid of duurzaamheid beschrijven welke maatschappelijke condities een rol spelen bij milieu-gerelateerde vraagstukken en voor deze vraagstukken beschrijven welke mogelijke gevolgen er zijn op het gebied van gezondheid en duurzaamheid.

Subdomein G3: Energie en industrie

46. De kandidaat kan met behulp van kennis van productieprocessen ten minste in de context van duurzaamheid energieomzettingen vanuit de verschillende bronnen beschrijven, vergelijkingen maken en een beargumenteerd oordeel geven.

Subdomein G4: Milieueisen

47. De kandidaat kan met behulp van kennis van grootschalige chemische processen beschrijven welke kwaliteiten van water, lucht, bodem en voedsel op welke wijze worden gewaarborgd en kan voorgestelde aanpassingen beoordelen.

Subdomein G5: Bedrijfsprocessen

48. De kandidaat kan met behulp van chemische kennis ten minste in de context van duurzaamheid een voorbeeld uit de Nederlandse chemische industrie analyseren en aangeven wat de bijdrage is van het bedrijfsproces aan lokale en mondiale kwaliteit van leven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde havo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A Vaardigheden

Domein B Kennis van stoffen en materialen

Domein C Kennis van chemische processen en kringlopen

Domein D Ontwerpen en experimenten in de chemie

Domein E Innovatieve ontwikkelingen in de chemie

Domein F Processen in de chemische industrie

Domein G Maatschappij en chemische technologie

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde havo › Het eindexamen › Het centraal examen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op de subdomeinen B1, B2, B3, B4, B5, C1, C2, C3, C6, C7, C8, D1, D3, E1, F1, F3, G1 en G2, in combinatie met de vaardigheden uit domein A.

Het CvE kan bepalen, dat het centraal examen ten dele betrekking heeft op andere subdomeinen, mits de subdomeinen van het centraal examen tezamen dezelfde studielast hebben als de in de vorige zin genoemde.

Het CvE stelt het aantal en de tijdsduur van de zittingen van het centraal examen vast.

Het CvE maakt indien nodig een specificatie bekend van de examenstof van het centraal examen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde havo › Het eindexamen › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

– de domeinen en subdomeinen waarop het centraal examen geen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde havo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Subdomein A1: Informatievaardigheden gebruiken

1. De kandidaat kan doelgericht informatie zoeken, beoordelen, selecteren en verwerken.

Subdomein A2: Communiceren

2. De kandidaat kan adequaat schriftelijk, mondeling en digitaal in het publieke domein communiceren over onderwerpen uit het desbetreffende vakgebied.

Subdomein A3: Reflecteren op leren

3. De kandidaat kan bij het verwerven van vakkennis en vakvaardigheden reflecteren op eigen belangstelling, motivatie en leerproces.

Subdomein A4: Studie en beroep

4. De kandidaat kan aangeven op welke wijze natuurwetenschappelijke kennis in studie en beroep wordt gebruikt en kan mede op basis daarvan zijn belangstelling voor studies en beroepen onder woorden brengen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde havo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Subdomein A5: Onderzoeken

5. De kandidaat kan in contexten instructies voor onderzoek op basis van vraagstellingen uitvoeren en conclusies trekken uit de onderzoeksresultaten. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A6: Ontwerpen

6. De kandidaat kan in contexten op basis van een gesteld probleem een technisch ontwerp voorbereiden, uitvoeren, testen en evalueren en daarbij relevante begrippen, theorie en vaardigheden en valide en consistente redeneringen hanteren.

Subdomein A7: Modelvorming

7. De kandidaat kan in contexten een probleem analyseren, een adequaat model selecteren, en modeluitkomsten genereren en interpreteren. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A8: Natuurwetenschappelijk instrumentarium

8. De kandidaat kan in contexten een voor de natuurwetenschappen relevant instrumentarium hanteren, waar nodig met aandacht voor risico’s en veiligheid; daarbij gaat het om instrumenten voor dataverzameling en ‑bewerking, vaktaal, vakconventies, symbolen, formuletaal en rekenkundige bewerkingen.

Subdomein A9: Waarderen en oordelen

9. De kandidaat kan in contexten een beargumenteerd oordeel geven over een situatie in de natuur of een technische toepassing, en daarin onderscheid maken tussen wetenschappelijke argumenten, normatieve maatschappelijke overwegingen en persoonlijke opvattingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde havo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Scheikunde – specifieke vaardigheden

Scheikunde – specifieke vaardigheden

Subdomein A10: Gebruiken van chemische concepten

10. De kandidaat kan chemische concepten en in de chemie gebruikte fysische en biologische concepten herkennen en met elkaar in verband brengen.

Subdomein A11: Redeneren in termen van context-concept

11. De kandidaat kan in leefwereld-, beroeps- en technologische contexten chemische concepten herkennen en gebruiken en kan op basis daarvan voorspellingen doen, en berekeningen en schattingen maken.

Subdomein A12: Redeneren in termen van structuur-eigenschappen

12. De kandidaat kan macroscopische eigenschappen in relatie brengen met structuren op meso- en microniveau en daarin aspecten van schaal herkennen en kan omgekeerd vanuit structuren voorspellingen doen over macroscopische eigenschappen.

Subdomein A13: Redeneren over systemen, verandering en energie

13. De kandidaat kan chemische processen herkennen in termen van systemen en daarbij kennis van stoffen, deeltjes, reactiviteit en energie gebruiken.

Subdomein A14: Redeneren in termen van duurzaamheid

14. De kandidaat kan in maatschappelijke, beroeps- en technologische contexten aspecten van duurzaamheid aangeven en beschrijven.

Subdomein A15: Redeneren over ontwikkelen van chemische kennis

15. De kandidaat kan in contexten aangeven op welke wijze natuurwetenschappelijke, technologische en chemische kennis wordt ontwikkeld en toegepast.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde havo › De examenstof › Domein B: — Kennis van stoffen en materialen

Domein B: — Kennis van stoffen en materialen

Subdomein B1: Deeltjesmodellen

16. De kandidaat kan deeltjesmodellen beschrijven en gebruiken.

Subdomein B2: Eigenschappen en modellen

17. De kandidaat kan macroscopische eigenschappen van een stof of materiaal in relatie brengen met deeltjesmodellen.

Subdomein B3: Bindingen en eigenschappen

18. De kandidaat kan met behulp van kennis van bindingen eigenschappen van stoffen en materialen toelichten en beschrijven.

Subdomein B4: Bindingen, structuren en eigenschappen

19. De kandidaat kan op basis van kennis van aanwezige structuren en de bindingen in en tussen deeltjes een macroscopische eigenschap van een stof of materiaal verklaren.

Subdomein B5: Macroscopische eigenschappen

20. De kandidaat kan een macroscopische eigenschap relateren aan de structuur van een stof of materiaal.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde havo › De examenstof › Domein C: — Kennis van chemische processen en kringlopen

Domein C: — Kennis van chemische processen en kringlopen

Subdomein C1: Chemische processen

21. De kandidaat kan chemische reacties en fysische processen beschrijven in termen van vormen en verbreken van (chemische) bindingen.

Subdomein C2: Chemisch rekenen

22. De kandidaat kan met behulp van kennis van chemische reacties en behoudswetten berekeningen maken over een proces.

Subdomein C3: Energieberekeningen

23. De kandidaat kan een chemisch proces en de daarbij optredende energieomzetting en energie-uitwisseling beschrijven en met een berekening toelichten.

Subdomein C4: Chemisch evenwicht

24. De kandidaat kan bij experimenten metingen doen aan concentraties en energie-uitwisseling en beredeneren of er sprake is van evenwicht en hoe de ligging van het evenwicht kan worden beïnvloed.

Subdomein C5: Technologische aspecten

25. De kandidaat kan in contexten van technologische aard aspecten van schaal, verandering en reactiviteit herkennen en toelichten.

Subdomein C6: Reactiekinetiek

26. De kandidaat kan de reactiesnelheid berekenen uit de concentratieverandering en beredeneren hoe de reactiesnelheid beïnvloed wordt.

Subdomein C7: Behoudswetten en kringlopen

27. De kandidaat kan chemische processen relateren aan behoudswetten en beschrijven in termen van kringlopen.

Subdomein C8: Classificatie van reacties

28. De kandidaat kan eenvoudige reacties classificeren en gebruiken bij het beschrijven van polymerisatiereacties.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde havo › De examenstof › Domein D: — Ontwerpen en experimenten in de chemie

Domein D: — Ontwerpen en experimenten in de chemie

Subdomein D1: Chemische vakmethodes

29. De kandidaat kan met behulp van kennis van stoffen, materialen en chemische processen verklaren waarom bepaalde scheidings- en/of analysemethoden passen in een voorgesteld ontwerp of productieproces.

Subdomein D2: Veiligheid

30. De kandidaat kan stoffen en materialen analyseren en zuiveren en daarbij veilig omgaan met stoffen, materialen en apparatuur.

Subdomein D3: Chemische procesontwerpen

31. De kandidaat kan chemische processen relateren aan de opzet van een ontwerpopdracht of gebruikte technologie.

Subdomein D4: Molecular modelling

32. De kandidaat kan bij een onderzoek- of een ontwerpopdracht elementen van ‘molecular modelling’ gebruiken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde havo › De examenstof › Domein E: — Innovatieve ontwikkelingen in de chemie

Domein E: — Innovatieve ontwikkelingen in de chemie

Subdomein E1: Kenmerken van innovatieve processen

33. De kandidaat kan in innovatieve processen het gebruik van structuur-eigenschappen-relaties ten minste in de context van materialen, geneesmiddelen of voeding, herkennen en beschrijven.

Subdomein E2: Duurzaamheid

34. De kandidaat kan met behulp van kennis van chemische processen aspecten van duurzaamheid in relatie brengen met ontwikkelingen in de chemie.

Subdomein E3: Innovatieve processen

35. De kandidaat kan met kennis van de chemische industrie ten minste in de context van voedselproductie of materialen een innovatief proces beschrijven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde havo › De examenstof › Domein F: — Processen in de chemische industrie

Domein F: — Processen in de chemische industrie

Subdomein F1: Industriële processen

36. De kandidaat kan gegeven industriële processen beschrijven in blokschema's, rendementsberekeningen maken, en aangeven hoe aspecten van groene chemie bij het ontwerp van het proces een rol spelen.

Subdomein F2: Procestechnologie en duurzaamheid

37. De kandidaat kan kennis over procestechnologie en reactiekinetiek gebruiken bij redeneringen met betrekking tot duurzaamheid en veiligheid van een proces.

Subdomein F3: Energieomzettingen

38. De kandidaat kan in de context van duurzaamheid beschrijven welke chemische en/of technologische processen worden gebruikt bij energieomzettingen en kan beredeneren hoe duurzaamheid een rol speelt bij energieproductie.

Subdomein F4: Risico en veiligheid

39. De kandidaat kan in een gegeven industrieel proces veiligheidsrisico’s benoemen en veiligheidsmaatregelen aangeven.

Subdomein F5: Kwaliteit en gezondheid

40. De kandidaat kan kennis van chemische processen ten minste in de context van voeding of voedselproductie relateren aan uitspraken over kwaliteit en gezondheid.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma scheikunde havo › De examenstof › Domein G: — Maatschappij en chemische technologie

Domein G: — Maatschappij en chemische technologie

Subdomein G1: Chemie van het leven

41. De kandidaat kan chemische processen in levende organismen herkennen en beschrijven.

Subdomein G2: Milieueisen

42. De kandidaat kan met behulp van kennis van chemische processen ten minste in de context van voedselproductie of gezondheid uitspraken doen over de kwaliteit van water, lucht, bodem en voedsel.

Subdomein G3: Duurzame chemische technologie

43. De kandidaat kan aangeven hoe grondstoffen voor de chemische industrie worden geproduceerd en kan met behulp van kennis van duurzame principes een relatie leggen tussen de lokale en mondiale kwaliteit van leven en de bijdrage van een bedrijfsproces uit de chemische industrie daaraan.

Subdomein G4: Groene chemie

44. De kandidaat kan bij grootschalige productieprocessen aspecten van duurzaamheid en groene chemie benoemen.

Subdomein G5: Ketenanalyse

45. De kandidaat kan met kennis van chemische processen bij een ketenanalyse van een proces of een product voorstellen voor aanpassing van het proces of product beoordelen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma biologie VWO

Examenprogramma biologie VWO

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Zelfregulatie

Domein C | Zelforganisatie

Domein D | Interactie

Domein E | Reproductie

Domein F | Evolutie

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op de subdomeinen B1, B2, B3, B4, B5, B8, C1, C3, D1, D2, D5, E3, F1 en F2, in combinatie met de vaardigheden uit domein A.

Het CvE kan bepalen dat het centraal examen ten dele betrekking heeft op andere subdomeinen, mits de subdomeinen van het centraal examen tezamen dezelfde studielast hebben als de in de vorige zin genoemde.

Het CvE stelt het aantal en de tijdsduur van de zittingen van het centraal examen vast.

Het CvE maakt indien nodig een specificatie bekend van de examenstof van het centraal examen.

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

– de domeinen en subdomeinen waarop het centraal examen geen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meerdere domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein A: Vaardigheden › Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Subdomein A1: Informatievaardigheden gebruiken

1. De kandidaat kan doelgericht informatie zoeken, beoordelen, selecteren en verwerken.

Subdomein A2: Communiceren

2. De kandidaat kan adequaat schriftelijk, mondeling en digitaal in het publieke domein communiceren over onderwerpen uit het desbetreffende vakgebied.

Subdomein A3: Reflecteren op leren

3. De kandidaat kan bij het verwerven van vakkennis en vakvaardigheden reflecteren op eigen belangstelling, motivatie en leerproces.

Subdomein A4: Studie en beroep

4. De kandidaat kan aangeven op welke wijze natuurwetenschappelijke kennis in studie en beroep wordt gebruikt en kan mede op basis daarvan zijn belangstelling voor studies en beroepen onder woorden brengen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein A: Vaardigheden › Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Subdomein A5: Onderzoeken

5. De kandidaat kan in contexten vraagstellingen analyseren, gebruikmakend van relevante begrippen en theorie, vertalen in een vakspecifiek onderzoek, dat onderzoek uitvoeren, en uit de onderzoeksresultaten conclusies trekken. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A6: Ontwerpen

6. De kandidaat kan in contexten op basis van een gesteld probleem een technisch ontwerp voorbereiden, uitvoeren, testen en evalueren en daarbij relevante begrippen, theorie en vaardigheden en valide en consistente redeneringen hanteren.

Subdomein A7: Modelvorming

7. De kandidaat kan in contexten een relevant probleem analyseren, inperken tot een hanteerbaar probleem, vertalen naar een model, modeluitkomsten genereren en interpreteren, en het model toetsen en beoordelen. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A8: Natuurwetenschappelijk instrumentarium

8. De kandidaat kan in contexten een voor de natuurwetenschappen relevant instrumentarium hanteren, waar nodig met aandacht voor risico’s en veiligheid; daarbij gaat het om instrumenten voor dataverzameling en -bewerking, vaktaal, vakconventies, symbolen, formuletaal en rekenkundige bewerkingen.

Subdomein A9: Waarderen en oordelen

9. De kandidaat kan in contexten een beargumenteerd oordeel geven over een situatie in de natuur of een technische toepassing, en daarin onderscheid maken tussen wetenschappelijke argumenten, normatieve maatschappelijke overwegingen en persoonlijke opvattingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein A: Vaardigheden › Biologie – specifieke vaardigheden

Biologie – specifieke vaardigheden

Subdomein A10: Beleven

10. De kandidaat kan in contexten gevoelens en betekenissen expliciteren die worden opgeroepen door het omgaan met de natuur of in de natuur voorkomende objecten en daarbij aandacht schenken aan de gevoelens en betekenissen van anderen.

Subdomein A11: Vormfunctiedenken

11. De kandidaat kan in contexten redeneringen hanteren waarbij van biologische objecten op verschillende organisatieniveaus vanuit een gegeven vorm naar een bijbehorende functie wordt gezocht en andersom.

Subdomein A12: Ecologisch denken

12. De kandidaat kan in contexten op het gebied van duurzaamheid redeneringen hanteren waarbij uitgewerkt wordt wat de gevolgen van interne of externe veranderingen in een levensgemeenschap of ecosysteem zijn.

Subdomein A13: Evolutionair denken

13. De kandidaat kan in contexten redeneringen hanteren waarmee biologische verschijnselen op verschillende organisatieniveaus verklaard worden met behulp van theorie over evolutiemechanismen.

Subdomein A14: Systeemdenken

14. De kandidaat kan in contexten een onderscheid maken tussen verschillende organisatieniveaus, relaties binnen en tussen organisatieniveaus uitwerken en uiteenzetten hoe biologische eenheden op verschillende organisatieniveaus zichzelf in stand houden en ontwikkelen.

Subdomein A15: Kennisontwikkeling en -toepassing

15. De kandidaat kan in contexten analyseren op welke wijze natuurwetenschappelijke en technologische kennis wordt ontwikkeld en toegepast.

Subdomein A16: Contexten

16. De kandidaat kan de in domein A genoemde vaardigheden en de in domeinen B tot en met F genoemde concepten ten minste gebruiken in wetenschappelijke contexten, in beroepscontexten waarvoor een wetenschappelijke opleiding is vereist en in leefwereldcontexten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein B: Zelfregulatie

Domein B: Zelfregulatie

Subdomein B1: Eiwitsynthese

17. De kandidaat kan met behulp van de concepten DNA en eiwitsynthese ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voedselproductie verklaren op welke wijze zelfregulatie op moleculair niveau plaatsvindt.

Subdomein B2: Stofwisseling van de cel

18. De kandidaat kan met behulp van de concepten homeostase, transport, assimilatie en dissimilatie ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voeding verklaren op welke wijze de stofwisseling van cellen van prokaryoten en eukaryoten verloopt.

Subdomein B3: Stofwisseling van het organisme

19. De kandidaat kan met behulp van de concepten orgaan, fotosynthese, ademhaling, vertering, uitscheiding en transport ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voedselproductie verklaren op welke wijze de stofwisseling van organismen verloopt en beargumenteren op welke wijze stoornissen daarin kunnen ontstaan en op welke wijze deze kunnen worden aangepakt.

Subdomein B4: Zelfregulatie van het organisme

20. De kandidaat kan met behulp van de concepten homeostase, hormonale regulatie en neurale regulatie ten minste in contexten op het gebied van sport en voeding verklaren op welke wijze zelfregulatie bij eukaryoten verloopt en beargumenteren op welke wijze daarin stoornissen kunnen ontstaan en op welke wijze deze kunnen worden aangepakt.

Subdomein B5: Afweer van het organisme

21. De kandidaat kan met behulp van het concept afweer ten minste in contexten op het gebied van gezondheidszorg en voedselproductie benoemen op welke wijze organismen zich te weer stellen tegen andere organismen, virussen en allergenen en beargumenteren welke problemen daarbij kunnen optreden en op welke wijze deze kunnen worden aangepakt.

Subdomein B6: Beweging van het organisme

22. De kandidaat kan met behulp van de concepten beweging, neurale regulatie en waarneming ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en sport verklaren op welke wijze mens en dier bewegen en op welke wijze dit kan worden geoptimaliseerd.

Subdomein B7: Waarneming door het organisme

23. De kandidaat kan met behulp van de concepten orgaan, waarneming en neurale regulatie ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en sport verklaren op welke wijze organismen waarnemen.

Subdomein B8: Regulatie van ecosystemen

24. De kandidaat kan met behulp van de concepten energiestroom, kringloop, dynamiek en evenwicht ten minste in contexten op het gebied van duurzaamheid verklaren op welke wijze ecosystemen zichzelf reguleren; de kandidaat kan beargumenteren welke effecten op kunnen treden als zelfregulatie van ecosystemen en het systeem Aarde wordt verstoord, en kan beargumenteren met welke maatregelen de mens zelfregulatie van ecosystemen en het systeem Aarde kan beïnvloeden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein C: Zelforganisatie

Domein C: Zelforganisatie

Subdomein C1: Zelforganisatie van cellen

25. De kandidaat kan met behulp van de concepten genexpressie en celdifferentiatie ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voedselproductie benoemen op welke wijze de ontwikkeling van cellen verloopt en beargumenteren op welke wijze stoornissen in de ontwikkeling kunnen ontstaan en worden aangepakt.

Subdomein C2: Zelforganisatie van het organisme

26. De kandidaat kan met behulp van het concept levenscyclus ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voedselproductie benoemen op welke wijze de ontwikkeling van organismen verloopt, verklaren op welke wijze verstoringen van de ontwikkeling ontstaan en beargumenteren op welke wijze deze kunnen worden voorkomen of worden aangepakt.

Subdomein C3: Zelforganisatie van ecosystemen

27. De kandidaat kan met behulp van de concepten dynamiek en evenwicht ten minste in contexten op het gebied van duurzaamheid en wereldbeeld benoemen op welke wijze ecosystemen zich kunnen ontwikkelen en beargumenteren met welke maatregelen de mens de zelforganisatie van ecosystemen en het systeem Aarde beïnvloedt.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein D: Interactie

Domein D: Interactie

Subdomein D1: Moleculaire interactie

28. De kandidaat kan met behulp van de concepten genregulatie en interactie met (a)biotische factoren ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voedselproductie verklaren op welke wijze de moleculaire regulatie plaatsvindt.

Subdomein D2: Cellulaire interactie

29. De kandidaat kan met behulp van de concepten celcommunicatie en interactie met (a)biotische factoren ten minste in contexten op het gebied van gezondheid de wijze waarop cellulaire interactie verloopt benoemen.

Subdomein D3: Gedrag en interactie

30. De kandidaat kan met behulp van de concepten gedrag en interactie met (a)biotische factoren ten minste in contexten op het gebied van communicatie, gezondheid en veiligheid verklaren op welke wijze gedrag van organismen en populaties ontstaat, benoemen wat de functie van het gedrag is en benoemen op welke wijze het zich ontwikkelt.

Subdomein D4: Seksualiteit

31. De kandidaat kan met behulp van de concepten gedrag en interactie met (a)biotische factoren ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en communicatie beargumenteren op welke wijze vraagstukken met betrekking tot seksualiteit van de mens kunnen worden benaderd.

Subdomein D5: Interactie in ecosystemen

32. De kandidaat kan met behulp van de concepten voedselrelatie en interactie met (a)biotische factoren ten minste in contexten op het gebied van duurzaamheid en voedselproductie benoemen welke relaties tussen populaties en ecosystemen bestaan en beargumenteren op welke wijze vraagstukken die daar betrekking op hebben, kunnen worden benaderd.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein E: Reproductie

Domein E: Reproductie

Subdomein E1: DNAreplicatie

33. De kandidaat kan met behulp van het concept DNA-replicatie ten minste in contexten op het gebied van veiligheid en gezondheid benoemen op welke wijze erfelijk materiaal wordt gereproduceerd.

Subdomein E2: Levenscyclus van de cel

34. De kandidaat kan met behulp van het concept celcyclus ten minste in contexten op het gebied van energie, gezondheid en voedselproductie benoemen op welke wijze reproductie van cellen verloopt en beargumenteren op welke wijze daarbij optredende verstoringen kunnen worden voorkomen of aangepakt.

Subdomein E3: Reproductie van het organisme

35. De kandidaat kan met behulp van de concepten voortplanting en erfelijke eigenschap ten minste in contexten op het gebied van energie, gezondheid en voedselproductie verklaren op welke wijze eigenschappen worden overgedragen en benoemen op welke wijze de reproductie van eukaryoten en prokaryoten verloopt.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein F: Evolutie

Domein F: Evolutie

Subdomein F1: Selectie

36. De kandidaat kan met behulp van de concepten DNA, mutatie, genetische variatie, recombinatie en populatie ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voedselproductie verklaren op welke wijze variatie in populaties tot stand komt.

Subdomein F2: Soortvorming

37. De kandidaat kan met behulp van de concepten populatie, variatie, selectie en soortvorming ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en wereldbeeld verklaren op welke wijze nieuwe soorten kunnen ontstaan.

Subdomein F3: Biodiversiteit

38. De kandidaat kan met behulp van het concept biodiversiteit ten minste in contexten op het gebied van duurzaamheid en wereldbeeld veranderingen in diversiteit van populaties en ecosystemen binnen het systeem Aarde verklaren en beargumenteren op welke wijze deze veranderingen beïnvloed worden.

Subdomein F4: Ontstaan van het leven

39. De kandidaat kan met behulp van het concept ontstaan van het leven ten minste in contexten op het gebied van wereldbeeld benoemen met behulp van welke theorie het voorkomen van leven op Aarde wordt verklaard.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma Biologie Havo

Examenprogramma Biologie Havo

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Zelfregulatie

Domein C | Zelforganisatie

Domein D | Interactie

Domein E | Reproductie

Domein F | Evolutie

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op de subdomeinen B2, B3, B4, B5, B8, C1, D4, E4, F1 en F2, in combinatie met de vaardigheden uit domein A.

Het CvE kan bepalen dat het centraal examen ten dele betrekking heeft op andere subdomeinen, mits de subdomeinen van het centraal examen tezamen dezelfde studielast hebben als de in de vorige zin genoemde.

Het CvE stelt het aantal en de tijdsduur van de zittingen van het centraal examen vast.

Het CvE maakt indien nodig een specificatie bekend van de examenstof van het centraal examen.

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

– de domeinen en subdomeinen waarop het centraal examen geen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meerdere domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein A: Vaardigheden › Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Subdomein A1: Informatievaardigheden gebruiken

1. De kandidaat kan doelgericht informatie zoeken, beoordelen, selecteren en verwerken.

Subdomein A2: Communiceren

2. De kandidaat kan adequaat schriftelijk, mondeling en digitaal in het publieke domein communiceren over onderwerpen uit het desbetreffende vakgebied.

Subdomein A3: Reflecteren op leren

3. De kandidaat kan bij het verwerven van vakkennis en vakvaardigheden reflecteren op eigen belangstelling, motivatie en leerproces.

Subdomein A4: Studie en beroep

4. De kandidaat kan aangeven op welke wijze natuurwetenschappelijke kennis in studie en beroep wordt gebruikt en kan mede op basis daarvan zijn belangstelling voor studies en beroepen onder woorden brengen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein A: Vaardigheden › Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Subdomein A5: Onderzoeken

5. De kandidaat kan in contexten instructies voor onderzoek op basis van vraagstellingen uitvoeren en conclusies trekken uit de onderzoeksresultaten. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A6: Ontwerpen

6. De kandidaat kan in contexten op basis van een gesteld probleem een technisch ontwerp voorbereiden, uitvoeren, testen en evalueren en daarbij relevante begrippen, theorie en vaardigheden en valide en consistente redeneringen hanteren.

Subdomein A7: Modelvorming

7. De kandidaat kan in contexten een probleem analyseren, een adequaat model selecteren, en modeluitkomsten genereren en interpreteren. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A8: Natuurwetenschappelijk instrumentarium

8. De kandidaat kan in contexten een voor de natuurwetenschappen relevant instrumentarium hanteren, waar nodig met aandacht voor risico’s en veiligheid; daarbij gaat het om instrumenten voor dataverzameling en -bewerking, vaktaal, vakconventies, symbolen, formuletaal en rekenkundige bewerkingen.

Subdomein A9: Waarderen en oordelen

9. De kandidaat kan in contexten een beargumenteerd oordeel geven over een situatie in de natuur of een technische toepassing, en daarin onderscheid maken tussen wetenschappelijke argumenten, normatieve maatschappelijke overwegingen en persoonlijke opvattingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein A: Vaardigheden › Biologie – specifieke vaardigheden

Biologie – specifieke vaardigheden

Subdomein A10: Beleven

10. De kandidaat kan in contexten gevoelens en betekenissen expliciteren die worden opgeroepen door het omgaan met de natuur of in de natuur voorkomende objecten en daarbij aandacht schenken aan de gevoelens en betekenissen van anderen.

Subdomein A11: Vormfunctiedenken

11. De kandidaat kan in contexten redeneringen hanteren waarbij van biologische objecten op verschillende organisatieniveaus vanuit een gegeven vorm naar een bijbehorende functie wordt gezocht en andersom.

Subdomein A12: Ecologisch denken

12. De kandidaat kan in contexten op het gebied van duurzaamheid redeneringen hanteren waarbij uitgewerkt wordt wat de gevolgen van interne of externe veranderingen in een levensgemeenschap of ecosysteem zijn.

Subdomein A13: Evolutionair denken

13. De kandidaat kan in contexten redeneringen hanteren waarmee biologische verschijnselen op verschillende organisatieniveaus verklaard worden met behulp van theorie over evolutiemechanismen.

Subdomein A14: Systeemdenken

14. De kandidaat kan in contexten een onderscheid maken tussen verschillende organisatieniveaus, relaties binnen en tussen organisatieniveaus uitwerken en uiteenzetten hoe biologische eenheden op verschillende organisatieniveaus zichzelf in stand houden en ontwikkelen.

Subdomein A15: Contexten

15. De kandidaat kan de in domein A genoemde vaardigheden en de in domeinen B tot en met F genoemde concepten ten minste gebruiken in beroepscontexten en in leefwereldcontexten.

Subdomein A16: Kennisontwikkeling en toepassing

16. De kandidaat kan in contexten analyseren op welke wijze natuurwetenschappelijke en technologische kennis wordt ontwikkeld en toegepast.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein B: Zelfregulatie

Domein B: Zelfregulatie

Subdomein B1: Eiwitsynthese

17. De kandidaat kan met behulp van de concepten DNA en eiwitsynthese ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voedselproductie verklaren op welke wijze bouwstoffen van de cel worden gevormd.

Subdomein B2: Stofwisseling van de cel

18. De kandidaat kan met behulp van de concepten homeostase, transport, assimilatie en dissimilatie ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voeding verklaren op welke wijze de stofwisseling van cellen van prokaryoten en eukaryoten verloopt.

Subdomein B3: Stofwisseling van het organisme

19. De kandidaat kan met behulp van de concepten orgaan, fotosynthese, ademhaling, vertering, uitscheiding en transport ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voedselproductie benoemen op welke wijze de stofwisseling van organismen verloopt en benoemen op welke wijze stoornissen daarin kunnen ontstaan en op welke wijze deze kunnen worden aangepakt.

Subdomein B4: Zelfregulatie van het organisme

20. De kandidaat kan met behulp van de concepten homeostase, hormonale regulatie en neurale regulatie ten minste in contexten op het gebied van sport en voeding verklaren op welke wijze eukaryoten zichzelf reguleren.

Subdomein B5: Afweer van het organisme

21. De kandidaat kan met behulp van het concept afweer ten minste in contexten op het gebied van gezondheidszorg en voedselproductie benoemen op welke wijze eukaryoten zich te weer stellen tegen andere organismen, virussen en allergenen en welke problemen daarbij kunnen ontstaan.

Subdomein B6: Beweging van het organisme

22. De kandidaat kan met behulp van de concepten beweging, neurale regulatie en waarneming ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en sport verklaren op welke wijze mens en dier bewegen en op welke wijze dit kan worden geoptimaliseerd.

Subdomein B7: Waarneming door het organisme

23. De kandidaat kan met behulp van de concepten orgaan, waarneming en neurale regulatie ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en sport verklaren op welke wijze organismen waarnemen.

Subdomein B8: Regulatie van ecosystemen

24. De kandidaat kan met behulp van de concepten energiestroom, kringloop, dynamiek en evenwicht ten minste in contexten op het gebied van duurzaamheid verklaren op welke wijze ecosystemen zichzelf reguleren en kan beargumenteren met welke maatregelen de mens zelfregulatie van ecosystemen en het systeem Aarde kan beïnvloeden.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein C: Zelforganisatie

Domein C: Zelforganisatie

Subdomein C1: Zelforganisatie van cellen

25. De kandidaat kan met behulp van de concepten genexpressie en celdifferentiatie ten minste in contexten op het gebied van energie en gezondheid benoemen op welke wijze de ontwikkeling van cellen verloopt.

Subdomein C2: Zelforganisatie van het organisme

26. De kandidaat kan met behulp van het concept levenscyclus ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voedselproductie benoemen op welke wijze de ontwikkeling van organismen verloopt en verklaren op welke wijze verstoringen van de ontwikkeling ontstaan, kunnen worden voorkomen en worden aangepakt.

Subdomein C3: Zelforganisatie van ecosystemen

27. De kandidaat kan met behulp van de concepten dynamiek en evenwicht ten minste in contexten op het gebied van duurzaamheid en wereldbeeld benoemen op welke wijze ecosystemen zich kunnen ontwikkelen en beargumenteren met welke maatregelen de mens de zelforganisatie van ecosystemen beïnvloedt.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein D: Interactie

Domein D: Interactie

Subdomein D1: Moleculaire interactie

28. De kandidaat kan met behulp van de concepten genregulatie en interactie met (a)biotische factoren ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voedselproductie benoemen op welke wijze de moleculaire regulatie plaatsvindt.

Subdomein D2: Gedrag en interactie

29. De kandidaat kan met behulp van de concepten gedrag en interactie met (a)biotische factoren ten minste in contexten op het gebied van communicatie, gezondheid en veiligheid verklaren op welke wijze gedrag van organismen en populaties ontstaat en benoemen wat de functie daarvan is.

Subdomein D3: Seksualiteit

30. De kandidaat kan met behulp van de concepten gedrag en interactie met (a)biotische factoren ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en communicatie beargumenteren op welke wijze vraagstukken met betrekking tot seksualiteit van de mens kunnen worden benaderd.

Subdomein D4: Interactie in ecosystemen

31. De kandidaat kan met behulp van de concepten voedselrelatie en interactie met (a)biotische factoren ten minste in contexten op het gebied van duurzaamheid en voedselproductie benoemen welke relaties tussen populaties in ecosystemen bestaan en beargumenteren op welke wijze vraagstukken die daar betrekking op hebben, kunnen worden benaderd.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein E: Reproductie

Domein E: Reproductie

Subdomein E1: DNAreplicatie

32. De kandidaat kan met behulp van het concept DNA-replicatie ten minste in contexten op het gebied van veiligheid en gezondheid benoemen op welke wijze erfelijk materiaal wordt gereproduceerd.

Subdomein E2: Levenscyclus van de cel

33. De kandidaat kan met behulp van het concept celcyclus ten minste in contexten op het gebied van energie, gezondheid en voedselproductie benoemen op welke wijze reproductie van cellen verloopt.

Subdomein E3: Voortplanting van het organisme

34. De kandidaat kan met behulp van het concept voortplanting ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voedselproductie verklaren op welke wijze de reproductie van eukaryoten en prokaryoten verloopt.

Subdomein E4: Erfelijke eigenschap

35. De kandidaat kan met behulp van het concept erfelijke eigenschap ten minste in contexten op het gebied van veiligheid en voedselproductie verklaren op welke wijze eigenschappen worden overgedragen bij eukaryoten en prokaryoten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › De examenstof › Domein F: Evolutie

Domein F: Evolutie

Subdomein F1: Selectie

36. De kandidaat kan met behulp van de concepten DNA, mutatie, recombinatie en variatie ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voedselproductie verklaren op welke wijze variatie in populaties tot stand komt.

Subdomein F2: Soortvorming

37. De kandidaat kan met behulp van de concepten populatie, variatie, selectie en soortvorming ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en wereldbeeld verklaren op welke wijze nieuwe soorten kunnen ontstaan.

Subdomein F3: Biodiversiteit

38. De kandidaat kan met behulp van het concept biodiversiteit ten minste in contexten op het gebied van duurzaamheid benoemen op welke wijze de diversiteit van populaties en ecosystemen binnen het systeem Aarde varieert.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT havo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Exacte wetenschappen en technologie

Domein C | Aarde en natuur

Domein D | Gezondheid, bescherming en veiligheid

Domein E | Materialen, processen en producten

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op:

• het gehele domein A en domein B in combinatie met:

• de domeinen C t/m E;

• en, indien het bevoegd gezag daarvoor kiest, andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT havo › De examenstof › Domein A: Vaardigheden › Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Subdomein A1: Informatievaardigheden gebruiken

1. De kandidaat kan doelgericht informatie zoeken, beoordelen, selecteren en verwerken.

Subdomein A2: Communiceren

2. De kandidaat kan kan adequaat schriftelijk, mondeling en digitaal in het publieke domein communiceren over onderwerpen uit het desbetreffende vakgebied.

Subdomein A3: Reflecteren op leren

3. De kandidaat kan bij het verwerven van vakkennis en vakvaardigheden reflecteren op eigen belangstelling, motivatie en leerproces.

Subdomein A4: Studie en beroep

4. De kandidaat kan aangeven op welke wijze natuurwetenschappelijke kennis in studie en beroep wordt gebruikt en kan mede op basis daarvan zijn belangstelling voor studies en beroepen onder woorden brengen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT havo › De examenstof › Domein A: Vaardigheden › Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Subdomein A5: Onderzoeken

5. De kandidaat kan in contexten instructies voor onderzoek op basis van vraagstellingen uitvoeren en conclusies trekken uit de onderzoeksresultaten. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A6: Ontwerpen

6. De kandidaat kan in contexten op basis van een gesteld probleem een technisch ontwerp voorbereiden, uitvoeren, testen en evalueren en daarbij relevante begrippen, theorie en vaardigheden en valide en consistente redeneringen hanteren.

Subdomein A7: Modelvorming

7. De kandidaat kan in contexten met name een gesloten probleem analyseren, een adequaat model selecteren en modeluitkomsten genereren en interpreteren. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A8: Natuurwetenschappelijk instrumentarium

8. De kandidaat kan in contexten een voor de natuurwetenschappen relevant instrumentarium hanteren, waar nodig met aandacht voor risico’s en veiligheid; daarbij gaat het om instrumenten voor dataverzameling en -bewerking, vaktaal, vakconventies, symbolen en formuletaal.

Subdomein A9: Waarderen en oordelen

9. De kandidaat kan in contexten een beargumenteerd oordeel over een situatie in de natuur of een technische toepassing geven en daarin onderscheid maken tussen wetenschappelijke argumenten, normatieve maatschappelijke overwegingen en persoonlijke opvattingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT havo › De examenstof › Domein A: Vaardigheden › NLT-specifieke vaardigheden

NLT-specifieke vaardigheden

Subdomein A10: Interdisciplinaire vraagstukken in studie- en beroepspraktijk

10. De kandidaat kan van een breed spectrum aan bètatechnische studies en beroepen voorbeelden geven van interdisciplinaire vraagstukken die daarbinnen een rol spelen. Daarnaast kan de kandidaat een verband leggen tussen de praktijk van deze studies en beroepen en de eigen kennis, vaardigheden en belangstelling.

Subdomein A11: Redeneren

11. De kandidaat kan met gegevens van wiskundige en natuurwetenschappelijke aard consistente redeneringen opzetten van zowel inductief als deductief karakter.

Subdomein A12: Rekenkundige en wiskundige vaardigheden

12. De kandidaat kan een aantal relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden correct en geroutineerd toepassen bij vakspecifieke probleemsituaties.

Subdomein A13: Samenwerken

13. De kandidaat kan bij het werken aan interdisciplinaire vraagstukken samenwerken met anderen, daarbij actief de inbreng van groepsgenoten stimuleren, deze op waarde schatten en gebruiken en een herkenbare eigen inbreng hebben bij het tot stand komen van het eindresultaat.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT havo › De examenstof › Domein B: Exacte wetenschappen en technologie

Domein B: Exacte wetenschappen en technologie

Subdomein B1: Interdisciplinariteit

14. De kandidaat kan voor de context relevante conceptuele kennis en benaderingen uit in ieder geval de aardwetenschappen, de biologie, de natuurkunde, de scheikunde en de wiskunde toepassen op interdisciplinaire vraagstukken die betrekking hebben op de domeinen C t/m E.

De kandidaat kan daarbij:

• de rol van de verschillende disciplines bij de aanpak van het vraagstuk aan de hand van voorbeelden toelichten;

• situaties beschrijven in termen van modelvorming, systeem, schaal en verandering;

• experimenteel onderzoek en/of simulaties uitvoeren dan wel resultaten van experimenten en/of simulaties interpreteren;

• technologische oplossingen ontwerpen dan wel ontworpen technologische oplossingen toelichten.

Subdomein B2: Wisselwerking tussen natuurwetenschap en technologie

15. De kandidaat kan de wisselwerking tussen de ontwikkeling van natuurwetenschappelijke kennis en technologie beschrijven en toelichten aan de hand van voorbeelden uit de domeinen C t/m E.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT havo › De examenstof › Domein C: Aarde en natuur

Domein C: Aarde en natuur

16. De kandidaat kan natuurwetenschappelijke en wiskundige concepten toepassen op interdisciplinaire vraagstukken met betrekking tot het monitoren en (duurzaam) beheren van de natuurlijke en ingerichte leefomgeving.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT havo › De examenstof › Domein D: Gezondheid, bescherming en veiligheid

Domein D: Gezondheid, bescherming en veiligheid

17. De kandidaat kan natuurwetenschappelijke en wiskundige concepten toepassen op interdisciplinaire vraagstukken met betrekking tot bescherming, diagnose, genezing, verzorging of revalidatie van mensen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT havo › De examenstof › Domein E: Materialen, processen en producten

Domein E: Materialen, processen en producten

Subdomein E1: Methoden en technieken van technologische ontwikkeling

18. De kandidaat kan een aantal voor recente technologieën belangrijke methoden en technieken benoemen en kan een of meer daarvan toepassen op interdisciplinaire (ontwerp)vraagstukken.

Subdomein E2: Processen en producten

19. De kandidaat kan een actueel technologisch proces of product beschrijven en daarbij de bouw of werking ervan verklaren aan de hand van relevante natuurwetenschappelijke en wiskundige concepten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Exacte wetenschappen en technologie

Domein C | Aarde, natuur en heelal

Domein D | Gezondheid en veiligheid

Domein E | Technologische ontwikkeling

Domein F | Fundamenten van natuurwetenschap en technologie

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op:

– het gehele domein A en domein B in combinatie met:

– minimaal één subdomein uit ieder van de domeinen C t/m F en ten minste vijf subdomeinen in totaal;

– en, indien het bevoegd gezag daarvoor kiest, andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT vwo › De examenstof › Domein A: Vaardigheden › Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Algemene vaardigheden (profieloverstijgend niveau)

Subdomein A1: Informatievaardigheden gebruiken

1. De kandidaat kan doelgericht informatie zoeken, beoordelen, selecteren en verwerken.

Subdomein A2: Communiceren

2. De kandidaat kan adequaat schriftelijk, mondeling en digitaal in het publieke domein communiceren over onderwerpen uit het desbetreffende vakgebied.

Subdomein A3: Reflecteren op leren

3. De kandidaat kan bij het verwerven van vakkennis en vakvaardigheden reflecteren op eigen belangstelling, motivatie en leerproces.

Subdomein A4: Studie en beroep

4. De kandidaat kan aangeven op welke wijze natuurwetenschappelijke kennis in studie en beroep wordt gebruikt en kan mede op basis daarvan zijn belangstelling voor studies en beroepen onder woorden brengen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT vwo › De examenstof › Domein A: Vaardigheden › Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Natuurwetenschappelijke, wiskundige en technische vaardigheden (bètaprofielniveau)

Subdomein A5: Onderzoeken

5. De kandidaat kan in contexten vraagstellingen analyseren, gebruik makend van relevante begrippen en theorie, vertalen in een vakspecifiek onderzoek, dat onderzoek uitvoeren en uit de onderzoeksresultaten conclusies trekken. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A6: Ontwerpen

6. De kandidaat kan in contexten op basis van een gesteld probleem een technisch ontwerp voorbereiden, uitvoeren, testen en evalueren en daarbij relevante begrippen, theorie en vaardigheden en valide en consistente redeneringen hanteren.

Subdomein A7: Modelvorming

7. De kandidaat kan in contexten een relevant probleem analyseren, inperken tot een hanteerbaar probleem, vertalen naar een model, modeluitkomsten genereren en interpreteren, en het model toetsen en beoordelen. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen en relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden.

Subdomein A8: Natuurwetenschappelijk instrumentarium

8. De kandidaat kan in contexten een voor de natuurwetenschappen relevant instrumentarium hanteren, waar nodig met aandacht voor risico’s en veiligheid; daarbij gaat het om instrumenten voor dataverzameling en -bewerking, vaktaal, vakconventies, symbolen en formuletaal.

Subdomein A9: Waarderen en oordelen

9. De kandidaat kan in contexten een beargumenteerd oordeel over een situatie in de natuur of een technische toepassing geven, en daarin onderscheid maken tussen wetenschappelijke argumenten, normatieve maatschappelijke overwegingen en persoonlijke opvattingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT vwo › De examenstof › Domein A: Vaardigheden › NLT-specifieke vaardigheden

NLT-specifieke vaardigheden

Subdomein A10: Interdisciplinaire vraagstukken in studie- en beroepspraktijk

10. De kandidaat kan van een breed spectrum aan bètatechnische studies en beroepen voorbeelden geven van interdisciplinaire vraagstukken die daarbinnen een rol spelen. Daarnaast kan de kandidaat een verband leggen tussen de praktijk van deze studies en beroepen en de eigen kennis, vaardigheden en belangstelling.

Subdomein A11: Redeneren

11. De kandidaat kan met gegevens van wiskundige en natuurwetenschappelijke aard consistente redeneringen opzetten van zowel inductief als deductief karakter.

Subdomein A12: Rekenkundige en wiskundige vaardigheden

12. De kandidaat kan een aantal relevante rekenkundige en wiskundige vaardigheden correct en geroutineerd toepassen bij vakspecifieke probleemsituaties.

Subdomein A13: Samenwerken

13. De kandidaat kan bij het werken aan interdisciplinaire vraagstukken samenwerken met anderen, daarbij actief de inbreng van groepsgenoten stimuleren, deze op waarde schatten en gebruiken en een herkenbare eigen inbreng hebben bij het tot stand komen van het eindresultaat.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT vwo › De examenstof › Domein B: Exacte wetenschappen en technologie

Domein B: Exacte wetenschappen en technologie

Subdomein B1: Interdisciplinariteit

14. De kandidaat kan relevante conceptuele kennis en benaderingen uit in ieder geval de aardwetenschappen, de biologie, de natuurkunde, de scheikunde en de wiskunde gebruiken om interdisciplinaire vraagstukken te analyseren die betrekking hebben op de domeinen C t/m F.

De kandidaat kan daarbij:

• reflecteren op de rol van de verschillende disciplines bij een interdisciplinaire aanpak;

• situaties analyseren aan de hand van de termen modelvorming, systeem, schaal en verandering;

• experimenteel onderzoek en/of simulaties uitvoeren dan wel resultaten van experimenten en/of simulaties interpreteren;

• technologische oplossingen ontwerpen dan wel ontworpen technologische oplossingen evalueren.

Subdomein B2: Wisselwerking tussen natuurwetenschap en technologie

15. De kandidaat kan de wisselwerking tussen de ontwikkeling van natuurwetenschappelijke kennis en technologie beschrijven en toelichten aan de hand van voorbeelden uit de domeinen C t/m F.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT vwo › De examenstof › Domein C: Aarde, natuur en heelal

Domein C: Aarde, natuur en heelal

Subdomein C1: Processen in levende natuur, aarde en ruimte

16. De kandidaat kan natuurwetenschappelijke en wiskundige concepten toepassen bij het verklaren van interdisciplinaire processen op het gebied van de studie van de levende natuur, aardwetenschappen en ruimtewetenschappen.

Subdomein C2: Duurzaamheid

17. De kandidaat kan natuurwetenschappelijke en wiskundige concepten gebruiken bij het analyseren van interdisciplinaire vraagstukken met betrekking tot het duurzaam gebruik van grondstoffen, energie en ruimte.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT vwo › De examenstof › Domein D: Gezondheid en veiligheid

Domein D: Gezondheid en veiligheid

Subdomein D1: De gezonde en zieke mens

18. De kandidaat kan natuurwetenschappelijke en wiskundige concepten gebruiken bij het verklaren van interdisciplinaire processen in het menselijk lichaam (bij gezonde en zieke mensen) en bij het analyseren van interdisciplinaire vraagstukken met betrekking tot bescherming, diagnose, genezing, verzorging of revalidatie van mensen.

Subdomein D2: Bescherming en veiligheid

19. De kandidaat kan natuurwetenschappelijke en wiskundige concepten gebruiken bij het analyseren van interdisciplinaire vraagstukken met betrekking tot de bescherming van het menselijk lichaam.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT vwo › De examenstof › Domein E: Technologische ontwikkeling

Domein E: Technologische ontwikkeling

Subdomein E1: Methoden en technieken van technologische ontwikkeling

20. De kandidaat kan een aantal voor recente technologieën belangrijke methoden en technieken benoemen en kan een of meer daarvan toepassen op interdisciplinaire (ontwerp)vraagstukken.

Subdomein E2: Processen en producten

21. De kandidaat kan een actueel technologisch proces of product beschrijven en daarbij de bouw of werking ervan analyseren aan de hand van relevante natuurwetenschappelijke en wiskundige concepten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma NLT vwo › De examenstof › Domein F: Fundamenten van natuurwetenschap en technologie

Domein F: Fundamenten van natuurwetenschap en technologie

Subdomein F1: Fundamentele theorieën

22. De kandidaat kan een aantal voor de natuurwetenschap belangrijke recente theorieën benoemen en kan concepten uit een of meerdere van deze theorieën toepassen op natuurwetenschappelijke of technologische vraagstukken.

Subdomein F2: Methoden en technieken van onderzoek

23. De kandidaat kan een aantal belangrijke methoden en technieken van meten, onderzoeken en ontwerpen benoemen en kan enkele daarvan toepassen op natuurwetenschappelijke of technologische vraagstukken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op:

• het gehele domein A in combinatie met:

• de domeinen B tot en met F;

• (in het havo-programma:) een keuze van één domein uit de domeinen G tot en met N en een keuze van één domein uit de domeinen O tot en met R; daarbij kan het bevoegd gezag deze keuze maken, dan wel de keuze aan de kandidaat laten;

• (in het vwo-programma:) een keuze van vier domeinen uit de domeinen G tot en met R, waarvan minimaal één domein uit de domeinen G tot en met N en minimaal één domein uit de domeinen O tot en met R; daarbij kan het bevoegd gezag deze keuze maken, dan wel de keuze aan de kandidaat laten;

• indien het bevoegd gezag daarvoor kiest, andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein A: Vaardigheden › Algemene vaardigheden › Subdomein A1: Informatievaardigheden gebruiken

Subdomein A1: Informatievaardigheden gebruiken

1. De kandidaat kan doelgericht informatie zoeken, beoordelen, selecteren en verwerken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein A: Vaardigheden › Algemene vaardigheden › Subdomein A2: Communiceren

Subdomein A2: Communiceren

2. De kandidaat kan adequaat schriftelijk, mondeling en digitaal in het publieke domein communiceren over informatica gerelateerde onderwerpen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein A: Vaardigheden › Algemene vaardigheden › Subdomein A3: Reflecteren op leren

Subdomein A3: Reflecteren op leren

3. De kandidaat kan bij het verwerven van vakkennis en vakvaardigheden reflecteren op eigen belangstelling, motivatie en leerproces.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein A: Vaardigheden › Algemene vaardigheden › Subdomein A4: Oriënteren op studie en beroep

Subdomein A4: Oriënteren op studie en beroep

4. De kandidaat kan aangeven op welke wijze informaticakennis in studie en beroep wordt gebruikt en kan mede op basis daarvan de eigen belangstelling voor studies en beroepen onder woorden brengen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein A: Vaardigheden › Wetenschappelijke vaardigheden › Subdomein A5: Onderzoeken

Subdomein A5: Onderzoeken

5. De kandidaat kan

• (in het havo-programma:) in contexten instructies voor onderzoek op basis van vraagstellingen uitvoeren en conclusies trekken uit de onderzoeksresultaten. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen.

• (in het vwo-programma:) in contexten vraagstellingen analyseren, gebruik makend van relevante begrippen en theorie, vertalen in een vakspecifiek onderzoek, dat onderzoek uitvoeren, en uit de onderzoeksresultaten conclusies trekken. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein A: Vaardigheden › Wetenschappelijke vaardigheden › Subdomein A6: Modelleren

Subdomein A6: Modelleren

6. De kandidaat kan in contexten een relevant probleem analyseren, inperken tot een hanteerbaar probleem, vertalen naar een model, modeluitkomsten genereren en interpreteren, en het model toetsen en beoordelen. De kandidaat maakt daarbij gebruik van consistente redeneringen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein A: Vaardigheden › Wetenschappelijke vaardigheden › Subdomein A7: Waarderen en oordelen

Subdomein A7: Waarderen en oordelen

7. De kandidaat kan in contexten een beargumenteerd oordeel geven over een situatie in de praktijk of een technische toepassing, en daarin onderscheid maken tussen wetenschappelijke argumenten, normatieve maatschappelijke overwegingen en persoonlijke opvattingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein A: Vaardigheden › Informatica-specifieke vaardigheden › Subdomein A8: Ontwerpen en ontwikkelen

Subdomein A8: Ontwerpen en ontwikkelen

8. De kandidaat kan in een context mogelijkheden zien voor het inzetten van digitale artefacten, deze mogelijkheden vertalen tot een doelstelling voor ontwerp en ontwikkeling, daarbij technische factoren, omgevingsfactoren en menselijke factoren betrekken, wensen en eisen specificeren en deze op haalbaarheid toetsen, een digitaal artefact ontwerpen, bij het ontwerp van een digitaal artefact keuzes afwegen via onderzoeken en experimenteren, een digitaal artefact implementeren, en de kwaliteit van digitale artefacten evalueren, en deze vaardigheden in samenhang inzetten voor het ontwikkelen van digitale artefacten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein A: Vaardigheden › Informatica-specifieke vaardigheden › Subdomein A9: Informatica hanteren als perspectief

Subdomein A9: Informatica hanteren als perspectief

9. De kandidaat kan in contexten verschijnselen duiden, uitleggen en verklaren in termen van informatica, informatica-concepten herkennen en met elkaar in verband brengen, en mogelijkheden en beperkingen van digitale artefacten inschatten en beredeneren in vaktermen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein A: Vaardigheden › Informatica-specifieke vaardigheden › Subdomein A10: Samenwerken en interdisciplinariteit

Subdomein A10: Samenwerken en interdisciplinariteit

10. De kandidaat kan bij het ontwerpen en ontwikkelen van digitale artefacten op een gestructureerde wijze samenwerken in een team, en samenwerken met mensen afkomstig uit een toepassingsgebied.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein A: Vaardigheden › Informatica-specifieke vaardigheden › Subdomein A11: Ethisch handelen

Subdomein A11: Ethisch handelen

11. De kandidaat kan beschrijven welke ethische normen en waarden een rol spelen bij het gebruik en de ontwikkeling van digitale artefacten, het eigen handelen expliciet vergelijken met ethische richtlijnen, (in het vwo-programma:) en het eigen handelen kritisch analyseren en relateren aan ethische dilemma’s.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein A: Vaardigheden › Informatica-specifieke vaardigheden › Subdomein A12: Informatica-instrumentarium hanteren

Subdomein A12: Informatica-instrumentarium hanteren

12. De kandidaat kan voor de informatica relevante gereedschappen hanteren, waar nodig met aandacht voor risico’s en veiligheid; daarbij gaat het om (computer)apparatuur, besturingssystemen, applicaties, vaktaal, vakconventies en formalismen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein A: Vaardigheden › Informatica-specifieke vaardigheden › Subdomein A13: Werken in contexten

Subdomein A13: Werken in contexten

13. De kandidaat kan de in domein A genoemde vaardigheden en de in domeinen B tot en met F, en in de gekozen domeinen uit G tot en met R, genoemde concepten ten minste gebruiken in beroepscontexten, in maatschappelijke contexten (in het vwo-programma:) en in wetenschappelijke contexten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein B: Grondslagen › Subdomein B1: Algoritmen

Subdomein B1: Algoritmen

14. De kandidaat kan een oplossingsrichting voor een probleem uitwerken tot een algoritme, daarbij standaardalgoritmen herkennen en gebruiken, en de correctheid en efficiëntie van digitale artefacten onderzoeken via de achterliggende algoritmen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein B: Grondslagen › Subdomein B2: Datastructuren

Subdomein B2: Datastructuren

15. De kandidaat kan verschillende abstracte datastructuren met elkaar vergelijken op elegantie en efficiëntie.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein B: Grondslagen › Subdomein B3: Automaten

Subdomein B3: Automaten

16. De kandidaat kan eindige automaten gebruiken voor de karakterisering van bepaalde algoritmen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein B: Grondslagen › Subdomein B4: Grammatica’s

Subdomein B4: Grammatica’s

17. De kandidaat kan grammatica’s hanteren als hulpmiddel bij de beschrijving van talen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein C: Informatie › Subdomein C1: Doelstellingen

Subdomein C1: Doelstellingen

18. De kandidaat kan doelstellingen voor informatie- en gegevensverwerking onderscheiden, waaronder zoeken en bewerken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein C: Informatie › Subdomein C2: Identificeren

Subdomein C2: Identificeren

19. De kandidaat kan informatie en gegevens identificeren in contexten, daarbij rekening houdend met de doelstelling.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein C: Informatie › Subdomein C3: Representeren

Subdomein C3: Representeren

20. De kandidaat kan gegevens representeren in een geschikte datastructuur, daarbij rekening houdend met de doelstelling, en kan daarbij verschillende representaties met elkaar vergelijken op elegantie, efficiëntie en implementeerbaarheid.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein C: Informatie › Subdomein C4: Standaardrepresentaties

Subdomein C4: Standaardrepresentaties

21. De kandidaat kan standaardrepresentaties van numerieke gegevens en media gebruiken en aan elkaar relateren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein C: Informatie › Subdomein C5: Gestructureerde data

Subdomein C5: Gestructureerde data

22. De kandidaat kan een informatiebehoefte vertalen in een zoekopdracht op een verzameling gestructureerde data.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein D: Programmeren › Subdomein D1: Ontwikkelen

Subdomein D1: Ontwikkelen

23. De kandidaat kan, voor een gegeven doelstelling, programmacomponenten ontwikkelen in een imperatieve programmeertaal, daarbij programmeertaalconstructies gebruiken die abstractie ondersteunen, en programmacomponenten zodanig structureren dat ze door anderen gemakkelijk te begrijpen en te evalueren zijn.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein D: Programmeren › Subdomein D2: Inspecteren en aanpassen

Subdomein D2: Inspecteren en aanpassen

24. De kandidaat kan structuur en werking van gegeven programmacomponenten uitleggen, en zulke programmacomponenten aanpassen op basis van evaluatie of veranderde eisen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein E: Architectuur › Subdomein E1: Decompositie

Subdomein E1: Decompositie

25. De kandidaat kan de structuur en werking van digitale artefacten uitleggen aan de hand van architectuurelementen, dat wil zeggen in termen van de niveaulagen fysiek, logisch en toepassingen, en in termen van de componenten in deze lagen en hun onderlinge interactie.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein E: Architectuur › Subdomein E2: Security

Subdomein E2: Security

26. De kandidaat kan enkele security-bedreigingen en veelgebruikte technische maatregelen benoemen en relateren aan architectuurelementen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein F: Interactie › Subdomein F1: Usability

Subdomein F1: Usability

27. De kandidaat kan gebruikersinterfaces van digitale artefacten evalueren aan de hand van heuristieken, en vuistregels van goed ontwerp met betrekking tot interfaces toepassen bij ontwerp en ontwikkeling van digitale artefacten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein F: Interactie › Subdomein F2: Maatschappelijke aspecten

Subdomein F2: Maatschappelijke aspecten

28. De kandidaat kan de invloed van digitale artefacten op sociale interactie en persoonlijke levenssfeer herkennen en in historisch perspectief plaatsen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein F: Interactie › Subdomein F3: Privacy

Subdomein F3: Privacy

29. De kandidaat kan redeneren over de gevolgen van de veranderende mogelijkheden van digitale artefacten op de persoonlijke vrijheid.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › I. — Kernprogramma › Domein F: Interactie › Subdomein F4: Security

Subdomein F4: Security

30. De kandidaat kan enkele security-bedreigingen en veelgebruikte socio-technische maatregelen benoemen en deze relateren aan sociale en menselijke factoren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein G: Keuzethema Algoritmiek, berekenbaarheid en logica › Subdomein G1: Complexiteit van algoritmen

Subdomein G1: Complexiteit van algoritmen

31. De kandidaat kan

• (in het havo-programma:) van gegeven algoritmen de complexiteit vergelijken, en kan klassieke ‘moeilijke’ problemen herkennen en benoemen.

• (in het vwo-programma:) het verschil tussen exponentiële en polynomiale complexiteit uitleggen, kan algoritmen op basis hiervan onderscheiden, en kan klassieke ‘moeilijke’ problemen herkennen en benoemen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein G: Keuzethema Algoritmiek, berekenbaarheid en logica › Subdomein G2: Berekenbaarheid

Subdomein G2: Berekenbaarheid

32. De kandidaat kan berekeningen op verschillende abstractieniveaus karakteriseren en relateren, en kan klassieke onberekenbare problemen herkennen en benoemen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein G: Keuzethema Algoritmiek, berekenbaarheid en logica › Subdomein G3: Logica

Subdomein G3: Logica

33. De kandidaat kan eigenschappen van digitale artefacten uitdrukken in logische formules.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein H: Keuzethema Databases › Subdomein H1: Informatiemodellering

Subdomein H1: Informatiemodellering

34. De kandidaat kan een informatiemodel opstellen voor een eenvoudige praktische situatie en aan de hand hiervan een database definiëren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein H: Keuzethema Databases › Subdomein H2: Database paradigma’s

Subdomein H2: Database paradigma’s

35. De kandidaat kan naast het relationele paradigma tenminste één ander database-paradigma beschrijven en kan voor een concrete toepassing de geschiktheid van de betreffende paradigma’s afwegen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein H: Keuzethema Databases › Subdomein H3: Linked data

Subdomein H3: Linked data

36. De kandidaat kan in een toepassing data uit verschillende databases (databronnen) met elkaar in verband brengen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein I: Keuzethema Cognitive computing › Subdomein I1: Intelligent gedrag

Subdomein I1: Intelligent gedrag

37. De kandidaat kan de processen die nodig zijn voor intelligent gedrag beschrijven en kan analyseren hoe deze processen in de informatica ingezet kunnen worden bij het ontwikkelen van digitale artefacten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein I: Keuzethema Cognitive computing › Subdomein I2: Kenmerken cognitive computing

Subdomein I2: Kenmerken cognitive computing

38. De kandidaat kan de belangrijkste kenmerken van cognitive computingsystemen uitleggen, en het verschil met traditionele digitale artefacten aangeven en kan van een probleem aangeven of de oplossing ervan zich leent voor een cognitive computing-aanpak.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein I: Keuzethema Cognitive computing › Subdomein I3: Toepassen van cognitive computing

Subdomein I3: Toepassen van cognitive computing

39. De kandidaat kan een eenvoudige toepassing realiseren met één of meer van de methodes en technologieën uit de cognitive computing.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein J: Keuzethema Programmeerparadigma’s › Subdomein J1: Alternatief programmeerparadigma

Subdomein J1: Alternatief programmeerparadigma

40. De kandidaat kan van minimaal één extra programmeerparadigma de kenmerken beschrijven en kan programma’s volgens dat paradigma ontwikkelen en evalueren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein J: Keuzethema Programmeerparadigma’s › Subdomein J2: Keuze van een programmeerparadigma

Subdomein J2: Keuze van een programmeerparadigma

41. De kandidaat kan voor een gegeven probleem een afweging maken tussen paradigma’s voor het oplossen ervan.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein K: Keuzethema Computerarchitectuur › Subdomein K1: Booleaanse algebra

Subdomein K1: Booleaanse algebra

42. De kandidaat kan rekenen met formules in Booleaanse algebra.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein K: Keuzethema Computerarchitectuur › Subdomein K2: Digitale schakelingen

Subdomein K2: Digitale schakelingen

43. De kandidaat kan eenvoudige digitale schakelingen op bit-niveau construeren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein K: Keuzethema Computerarchitectuur › Subdomein K3: Machinetaal

Subdomein K3: Machinetaal

44. De kandidaat kan een eenvoudig programma in machinetaal schrijven aan de hand van de beschrijving van een instructieset-architectuur.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein K: Keuzethema Computerarchitectuur › Subdomein K4: Variatie in computerarchitectuur

Subdomein K4: Variatie in computerarchitectuur

45. De kandidaat kan variatie in computerarchitectuur verklaren in termen van technologische ontwikkelingen en toepassingsdomeinen

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein L: Keuzethema Netwerken › Subdomein L1: Netwerkcommunicatie

Subdomein L1: Netwerkcommunicatie

46. De kandidaat kan de manier waarop netwerkcomponenten met elkaar communiceren beschrijven en analyseren, en kan schalingseffecten bij communicatie herkennen, er voorbeelden van geven en de gevolgen ervan uitleggen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein L: Keuzethema Netwerken › Subdomein L2: Internet

Subdomein L2: Internet

47. De kandidaat kan de basisprincipes van het internet als netwerk uitleggen en aangeven welke gevolgen dit heeft voor toepassingen en voor gebruikers.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein L: Keuzethema Netwerken › Subdomein L3: Distributie

Subdomein L3: Distributie

48. De kandidaat kan vormen van samenwerking en verdeling van functies en gegevens in netwerken beschrijven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein L: Keuzethema Netwerken › Subdomein L4: Netwerksecurity

Subdomein L4: Netwerksecurity

49. De kandidaat kan gevaren van inbreuk op gedistribueerde functies en gegevens analyseren, en maatregelen adviseren die deze inbreuk tegengaan.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein M: Keuzethema Physical computing › Subdomein M1: Sensoren en actuatoren

Subdomein M1: Sensoren en actuatoren

50. De kandidaat kan sensoren en actuatoren waarmee een computersysteem de fysieke omgeving kan waarnemen en aansturen herkennen en functioneel beschrijven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein M: Keuzethema Physical computing › Subdomein M2: Ontwikkeling physical computing componenten

Subdomein M2: Ontwikkeling physical computing componenten

51. De kandidaat kan fysieke systemen en processen modelleren met het oog op real time besturingsaspecten en kan met behulp van deze modellen, sensoren en actuatoren een computersysteem ontwikkelen om fysieke systemen en processen te bewaken en besturen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein N: Keuzethema Security › Subdomein N1: Risicoanalyse

Subdomein N1: Risicoanalyse

52. De kandidaat kan risico’s, bedreigingen en kwetsbaarheden in een ict- toepassing analyseren en kan daarbij zowel technische als menselijke factoren betrekken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein N: Keuzethema Security › Subdomein N2: Maatregelen

Subdomein N2: Maatregelen

53. De kandidaat kan keuzen voor technische en organisatorische maatregelen ter vergroting van de security verklaren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein O: Keuzethema Usability › Subdomein O1: Gebruikersinterfaces

Subdomein O1: Gebruikersinterfaces

54. De kandidaat kan de werking van gebruikersinterfaces beschrijven en verklaren aan de hand van cognitieve en biologische modellen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein O: Keuzethema Usability › Subdomein O2: Gebruikersonderzoek

Subdomein O2: Gebruikersonderzoek

55. De kandidaat kan gebruikersinterfaces van digitale artefacten evalueren via gebruikersonderzoek.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein O: Keuzethema Usability › Subdomein O3: Ontwerp

Subdomein O3: Ontwerp

56. De kandidaat kan elementen van een gebruikersinterface ontwerpen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein P: Keuzethema User Experience › Subdomein P1: Analyse

Subdomein P1: Analyse

57. De kandidaat kan de relatie tussen ontwerpkeuzes van een interactief digitaal artefact en de verwachte cognitieve, gedragsmatige en affectieve veranderingen of ervaringen verklaren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein P: Keuzethema User Experience › Subdomein P2: Ontwerp

Subdomein P2: Ontwerp

58. De kandidaat kan voor een digitaal artefact de gebruikersinteractie vormgeven, de ontwerpbeslissingen verantwoorden en voor een eenvoudige toepassing implementeren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein Q: Keuzethema Maatschappelijke en individuele invloed van informatica › Subdomein Q1: Maatschappelijke invloed

Subdomein Q1: Maatschappelijke invloed

59. De kandidaat kan positieve en negatieve effecten van informatica en de genetwerkte samenleving op individueel en sociaal leven verklaren en voorspellen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein Q: Keuzethema Maatschappelijke en individuele invloed van informatica › Subdomein Q2: Juridische aspecten

Subdomein Q2: Juridische aspecten

60. De kandidaat kan juridische aspecten van de toepassing van informatica in de samenleving analyseren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein Q: Keuzethema Maatschappelijke en individuele invloed van informatica › Subdomein Q3: Privacy

Subdomein Q3: Privacy

61. De kandidaat kan effecten van technische, juridische en sociale maatregelen voor privacy-gerelateerde kwesties onderzoeken.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein Q: Keuzethema Maatschappelijke en individuele invloed van informatica › Subdomein Q4: Cultuur

Subdomein Q4: Cultuur

62. De kandidaat kan redeneren over de invloed van informatica op culturele uitingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein R: Keuzethema Computational Science › Subdomein R1: Modelleren

Subdomein R1: Modelleren

63. De kandidaat kan aspecten van een andere wetenschappelijke discipline modelleren in computationele termen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma informatica havo/vwo › De examenstof › II. — Keuzethema’s › Domein R: Keuzethema Computational Science › Subdomein R2: Simuleren

Subdomein R2: Simuleren

64. De kandidaat kan modellen en simulaties construeren en gebruiken voor het onderzoeken van verschijnselen in die andere wetenschap.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Wereld

Domein C | Aarde

Domein D | Gebieden

Domein E | Leefomgeving

Domein F | Oriëntatie op studie en beroep.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde vwo › Het eindexamen › Het centraal examen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op de (sub)domeinen A1, B1, C1, D1 en E1.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde vwo › Het eindexamen › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

– de domeinen en subdomeinen waarop het centraal examen geen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde vwo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Subdomein A1: — Geografische benadering

Subdomein A1: — Geografische benadering

1. De kandidaat kan de geografische benadering adequaat hanteren:

– geografische informatie selecteren, verwerken en weergeven;

– geografische vragen herkennen en zelf formuleren;

– de geografische werkwijzen toepassen bij het formuleren en beantwoorden van geografische vragen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde vwo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Subdomein A2: — Geografisch onderzoek

Subdomein A2: — Geografisch onderzoek

2. De kandidaat kan een geografisch onderzoek opzetten, uitvoeren, presenteren en evalueren:

– op basis van een geografische onderzoeksvraag en een gestructureerd plan van aanpak;

– met gebruikmaking van de geografische werkwijzen en primaire data;

– zo mogelijk aansluitend op onderdelen van het examenprogramma, met name de domeinen B, C en E.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde vwo › De examenstof › Domein B: — Wereld › Subdomein B1: — Samenhang en verscheidenheid in de wereld

Subdomein B1: — Samenhang en verscheidenheid in de wereld

3. De kandidaat kan ten aanzien van samenhang en verscheidenheid in de wereld:

– de begrippen ‘mondialisering’ en ‘tijdruimtecompressie’ in onderling verband en vanuit een geografisch perspectief analyseren;

– mondiale spreidingspatronen van economische, culturele, demografische, sociale en politieke verschijnselen beschrijven, in hoofdlijnen verklaren en aan elkaar relateren;

– grootstedelijke gebieden in een nader aan te wijzen postindustrieel land analyseren in het licht van processen van mondialisering.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde vwo › De examenstof › Domein B: — Wereld › Subdomein B2: — Mondiaal verdelingsvraagstuk

Subdomein B2: — Mondiaal verdelingsvraagstuk

4. De kandidaat kan met betrekking tot een nader door de school te kiezen verdelingsvraagstuk vanuit het perspectief van het subdomein ‘Samenhang en verscheidenheid in de wereld’ (B1):

– het vraagstuk beschrijven en analyseren als een maatschappelijk verdelingsvraagstuk;

– actuele discussies over het vraagstuk kritisch beoordelen en relaties leggen met relevante natuurlijke factoren;

– beleid beoordelen dat is gericht op het oplossen van het vraagstuk op macroregionale schaal.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde vwo › De examenstof › Domein C: — Aarde › Subdomein C1: — De aarde als natuurlijk systeem; samenhangen en diversiteit

Subdomein C1: — De aarde als natuurlijk systeem; samenhangen en diversiteit

5. De kandidaat kan met betrekking tot de aarde als natuurlijk systeem:

– de aarde als een uniek natuurlijk systeem beschrijven en deze kennis toepassen bij het analyseren van veranderingen aan het aardoppervlak op verschillende ruimte- en tijdschalen;

– de kenmerken van landschapszones op aarde en de veranderingen hierin beschrijven, analyseren en aan elkaar relateren;

– de natuurlijke en landschappelijke kenmerken van een nader aan te wijzen fysisch-geografische macroregio in onderlinge samenhang en in relatie tot de samenlevingen in de betreffende macroregio analyseren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde vwo › De examenstof › Domein C: — Aarde › Subdomein C2: — Mondiaal milieuvraagstuk

Subdomein C2: — Mondiaal milieuvraagstuk

6. De kandidaat kan met betrekking tot een nader door de school te kiezen mondiaal milieuvraagstuk, vanuit het perspectief van subdomein ‘De aarde als natuurlijk systeem’ (C1):

– het vraagstuk beschrijven en analyseren als natuurlijk vraagstuk;

– actuele discussies over het vraagstuk kritisch beoordelen, daarbij onderscheid maken tussen oorzaken en gevolgen en relaties leggen met relevante maatschappelijke factoren;

– beleid beoordelen dat is gericht op het oplossen van het vraagstuk op macroregionale schaal.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde vwo › De examenstof › Domein D: — Gebieden › Subdomein D1: — Afbakening en gebiedskenmerken

Subdomein D1: — Afbakening en gebiedskenmerken

7. De kandidaat kan ten aanzien van een nader aan te wijzen macroregio:

– de afbakening van de betreffende macroregio analyseren, gebruikmakend van combinaties van relevante kenmerken;

– een geografische vergelijking maken tussen de betreffende macroregio en een andere ontwikkelingsregio in de wereld op grond van relevante kenmerken;

– de ontwikkelingsprocessen in de betreffende macroregio in hoofdlijnen aangeven en verklaren met gebruikmaking van economische, politieke, sociaal-culturele, fysisch-geografische, historische, interne en externe factoren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde vwo › De examenstof › Domein D: — Gebieden › Subdomein D2: — Actuele vraagstukken

Subdomein D2: — Actuele vraagstukken

8. De kandidaat kan actuele vraagstukken in de in subdomein D1 bedoelde macroregio vanuit een geografisch perspectief beschrijven, analyseren en verklaren. Het betreft:

– milieuvraagstukken samenhangend met het gebruik van natuurlijke hulpbronnen en natuurlijke gevaren samenhangend met natuurrampen;

– kenmerken van de hedendaagse ontwikkeling in de steden en op het platteland van de betreffende macroregio, samenhangend met het proces van mondialisering;

– conflicten in de betreffende macroregio, voor zover ze verband houden met de etnische en culturele diversiteit in de regio.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde vwo › De examenstof › Domein E: — Leefomgeving › Subdomein E1: — Nationale en regionale vraagstukken

Subdomein E1: — Nationale en regionale vraagstukken

9. De kandidaat kan zich een beargumenteerde mening vormen over:

– actuele vraagstukken van overstromingen en wateroverlast in Nederland;

– actuele ruimtelijke en sociaal-economische vraagstukken van stedelijke gebieden in Nederland.

Hij betrekt bij beide soorten vraagstukken aspecten van duurzame ontwikkeling en plannen voor de ruimtelijke inrichting van Nederland.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde vwo › De examenstof › Domein E: — Leefomgeving › Subdomein E2: — Regionale en lokale vraagstukken

Subdomein E2: — Regionale en lokale vraagstukken

10. De kandidaat kan lokale en regionale ruimtelijke vraagstukken beschrijven en analyseren en zich daarover een beargumenteerde mening vormen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde havo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A | Vaardigheden

Domein B | Wereld

Domein C | Aarde

Domein D | Ontwikkelingsland

Domein E | Leefomgeving

Domein F | Oriëntatie op studie en beroep.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde havo › Het eindexamen › Het centraal examen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op de (sub)domeinen A1, B2, C2, D1, E1.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde havo › Het eindexamen › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

– de domeinen en subdomeinen waarop het centraal examen geen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde havo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Subdomein A1: — Geografische benadering

Subdomein A1: — Geografische benadering

1. De kandidaat kan de geografische benadering adequaat hanteren:

– geografische informatie selecteren, verwerken en weergeven;

– geografische vragen herkennen en zelf formuleren;

– de geografische werkwijzen toepassen bij het formuleren en beantwoorden van geografische vragen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde havo › De examenstof › Domein A: — Vaardigheden › Subdomein A2: — Geografisch onderzoek

Subdomein A2: — Geografisch onderzoek

2. De kandidaat kan een geografisch onderzoek opzetten, uitvoeren, presenteren en evalueren:

– op basis van een geografische onderzoeksvraag en een gestructureerd plan van aanpak;

– met gebruikmaking van de geografische werkwijzen en primaire data;

– zo mogelijk aansluitend op onderdelen van het examenprogramma, met name de domeinen B, C en E.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde havo › De examenstof › Domein B: — Wereld › Subdomein B1: — Gebieden op de grens van arm en rijk

Subdomein B1: — Gebieden op de grens van arm en rijk

3. De kandidaat kan de situatie in een nader door de school te kiezen gebied waar één of meer rijke landen en één of meer arme landen aan elkaar grenzen, beschrijven en analyseren. Het betreft:

– economische, demografische en sociaal-culturele gebiedskenmerken en de relaties daartussen;

– de (grensoverschrijdende) relaties tussen beide soorten landen en de gunstige en ongunstige effecten daarvan.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde havo › De examenstof › Domein B: — Wereld › Subdomein B2: — Samenhangen en verschillen in de wereld

Subdomein B2: — Samenhangen en verschillen in de wereld

4. De kandidaat kan ten aanzien van samenhangen en verschillen in de wereld:

– mondiale spreidings- en relatiepatronen van economische, demografische en sociaal-culturele verschijnselen beschrijven en in hoofdlijnen verklaren;

– het proces van mondialisering beschrijven, herkennen en in hoofdlijnen verklaren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde havo › De examenstof › Domein B: — Wereld › Subdomein B3: — Mondiale processen en lokale effecten

Subdomein B3: — Mondiale processen en lokale effecten

5. De kandidaat kan aan de hand van een nader door de school te kiezen voorbeeld aangeven en beoordelen hoe mondialisering uitwerkt in een lokale context. Hij betrekt hierbij:

– sociaal- en fysisch-geografische aspecten;

– actoren in de lokale context.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde havo › De examenstof › Domein C: — Aarde › Subdomein C1: — Samenhangen en verschillen op regionaal niveau

Subdomein C1: — Samenhangen en verschillen op regionaal niveau

6. De kandidaat kan voor een nader door de school te kiezen fysisch-geografische regio:

– spreidingspatronen van natuurlijke en landschappelijke verschijnselen beschrijven;

– relaties leggen tussen natuurlijke processen en landschappelijke verschijnselen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde havo › De examenstof › Domein C: — Aarde › Subdomein C2: — Samenhangen en verschillen op aarde

Subdomein C2: — Samenhangen en verschillen op aarde

7. De kandidaat kan met betrekking tot samenhangen en verschillen op aarde:

– natuurlijke verschijnselen aan het aardoppervlak en in de atmosfeer beschrijven, herkennen en verklaren, rekening houdend met verschillende tijd- en ruimteschalen;

– de kenmerken van de landschapszones op aarde en de veranderingen hierin beschrijven, analyseren en aan elkaar relateren.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde havo › De examenstof › Domein C: — Aarde › Subdomein C3: — De aarde als natuurlijk systeem en lokale effecten

Subdomein C3: — De aarde als natuurlijk systeem en lokale effecten

8. De kandidaat kan aan de hand van een nader door de school te kiezen voorbeeld aangeven en beoordelen hoe mondiale natuurruimtelijke processen uitwerken in een lokale context. Hij betrekt hierbij:

– fysisch- en sociaal-geografische aspecten;

– actoren in de lokale context.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde havo › De examenstof › Domein D: — Ontwikkelingsland › Subdomein D1: — Gebiedskenmerken

Subdomein D1: — Gebiedskenmerken

9. De kandidaat kan gebiedskenmerken van een nader aan te wijzen ontwikkelingsland beschrijven en analyseren. Het betreft:

– sociaal-geografische en fysisch-geografische kenmerken van het betreffende ontwikkelingsland;

– de sociaal-economische positie van het betreffende ontwikkelingsland in de macroregio én in de wereld.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde havo › De examenstof › Domein D: — Ontwikkelingsland › Subdomein D2: — Actuele vraagstukken

Subdomein D2: — Actuele vraagstukken

10. De kandidaat kan actuele vraagstukken in het in subdomein D1 bedoelde ontwikkelingsland beschrijven en analyseren. Het betreft:

– vraagstukken van landdegradatie en milieuverontreiniging;

– conflicten in het betreffende ontwikkelingsland die verband houden met de etnische en culturele diversiteit in het land.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde havo › De examenstof › Domein E: — Leefomgeving › Subdomein E1: — Nationale en regionale vraagstukken

Subdomein E1: — Nationale en regionale vraagstukken

11. De kandidaat kan zich een beargumenteerde mening vormen over:

– actuele vraagstukken van overstromingen en wateroverlast in Nederland;

– actuele ruimtelijke en sociaal-economische vraagstukken van stedelijke gebieden in Nederland.

Hij betrekt bij beide soorten vraagstukken aspecten van duurzame ontwikkeling en plannen voor de ruimtelijke inrichting van Nederland.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma aardrijkskunde havo › De examenstof › Domein E: — Leefomgeving › Subdomein E2: — Regionale en lokale vraagstukken

Subdomein E2: — Regionale en lokale vraagstukken

12. De kandidaat kan lokale en regionale ruimtelijke vraagstukken beschrijven en analyseren en zich daarover een beargumenteerde mening vormen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma geschiedenis vwo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A Historisch besef

Domein B Oriëntatiekennis

Domein C Thema's

Domein D Geschiedenis van de rechtsstaat en van de parlementaire democratie

Domein E Oriëntatie op studie en beroep.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma geschiedenis vwo › Het centraal examen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op de domeinen A en B.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma geschiedenis vwo › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A en:

– de domeinen en subdomeinen waarop het centraal examen geen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma geschiedenis vwo › De examenstof › Domein A: — Historisch besef

Domein A: — Historisch besef

1. De kandidaat kan:

– gebeurtenissen uit zijn eigen leven alsmede verschijnselen, gebeurtenissen en personen uit de geschiedenis met behulp van een tijdbalk of een andere vorm van chronologische schematisering ordenen en daarbij de volgende aanduidingen van tijd en tijdsindeling gebruiken: jaren, eeuwen, tijdvakken, perioden en jaartellingen;

– met gebruik van voorbeelden uit de perioden- en tijdvakkenindeling van eindterm 2, de westers-christelijke jaartelling en een ander voorbeeld van een jaartelling of periodisering/meerdere andere voorbeelden van jaartellingen of periodiseringen uitleggen dat chronologische indelingen interpretatief van aard zijn en (mede) afhangen van de standplaats die men inneemt en/of de vraag die men wil beantwoorden.

2. De kandidaat kan de volgende tijdvakken met bijbehorende tijdsgrenzen in chronologische volgorde noemen en als referentiekader gebruiken:

– tijdvak 1: van jagers en boeren (– 3000 voor Christus) / Prehistorie;

– tijdvak 2: tijd van Grieken en Romeinen (3000 voor Christus–500 na Christus) / Oudheid;

– tijdvak 3: tijd van monniken en ridders (500–1000) / vroege Middeleeuwen;

– tijdvak 4: tijd van steden en staten (1000–1500) / hoge en late Middeleeuwen;

– tijdvak 5: tijd van ontdekkers en hervormers (1500–1600) / Renaissancetijd / 16e eeuw;

– tijdvak 6: tijd van regenten en vorsten (1600–1700) / Gouden Eeuw / 17e eeuw;

– tijdvak 7: tijd van pruiken en revoluties (1700–1800) / eeuw van de Verlichting/ 18e eeuw;

– tijdvak 8: tijd van burgers en stoommachines (1800–1900) / industrialisatietijd / 19e eeuw;

– tijdvak 9: tijd van de wereldoorlogen (1900–1950) / eerste helft 20e eeuw;

– tijdvak 10: tijd van televisie en computer (vanaf 1950) / tweede helft 20e eeuw.

3. De kandidaat kan:

– de tijdvakken van eindterm 2 plaatsen in de periodes Prehistorie, Oudheid, Middeleeuwen, Vroegmoderne Tijd en Moderne Tijd;

– uitleggen dat de indeling in perioden en tijdvakken een westers perspectief op de geschiedenis vertegenwoordigt en wat de beperkingen en bezwaren daarvan kunnen zijn.

4. De kandidaat kan:

– in historische processen de samenhang tussen veranderingen en continuïteit beschrijven;

– de betekenis van historische gebeurtenissen, verschijnselen en ontwikkelingen voor het heden aangeven;

– verschillende soorten historische verandering onderscheiden;

– door het onderscheiden van continuïteiten van langere en kortere duur onderkennen hoe elementen afkomstig uit verschillende tijdvakken zich gelijktijdig in één tijdvak kunnen manifesteren (de gelijktijdigheid van het ongelijktijdige).

5. De kandidaat kan:

– een vraag en een daarop aansluitende hypothese formuleren;

– voor een vraag bruikbaar bronnenmateriaal verwerven en gegevens eruit selecteren.

6. De kandidaat kan:

– in het kader van een historische vraagstelling verklaringen geven voor historische gebeurtenissen, verschijnselen en ontwikkelingen;

– onderscheid maken tussen verschillende soorten oorzaken en gevolgen.

7. De kandidaat kan bij het geven van oordelen over het verleden rekening houden met:

– het onderscheid tussen feiten en meningen;

– tijd- en plaatsgebondenheid van interpretaties en oordelen afkomstig van personen uit het verleden en afkomstig van hedendaagse personen, onder wie hij zelf;

– de rol van waardepatronen in heden en verleden;

– het ondersteunen van uitspraken met behulp van argumenten.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma geschiedenis vwo › De examenstof › Domein B: — Oriëntatiekennis

Domein B: — Oriëntatiekennis

8. De kandidaat kan voor elk van de tien tijdvakken die genoemd zijn in eindterm 2:

– de kenmerkende aspecten voor ieder tijdvak noemen;

– bij elk kenmerkend aspect van een tijdvak een passend voorbeeld geven van een gebeurtenis, ontwikkeling, verschijnsel of handeling dan wel gedachtegang van een persoon en dit voorbeeld gebruiken om het betreffende aspect te verduidelijken;

– uitleggen hoe kennis van het betreffende tijdvak de oriëntatie op de hedendaagse werkelijkheid beïnvloedt;

– uitleggen dat de betekenis die aan tijdvakken wordt toegekend mede afhangt van de tijd, plaats en omstandigheden waarin mensen zich met het verleden bezighouden.

Voor tijdvak 1 gelden de volgende kenmerkende aspecten:

– de levenswijze van jagers-verzamelaars;

– het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen;

– het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Voor tijdvak 2 gelden de volgende kenmerkende aspecten:

– de ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat;

– de klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur;

– de groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde;

– de confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa;

– de ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten.

Voor tijdvak 3 gelden de volgende kenmerkende aspecten:

– de verspreiding van het christendom in geheel Europa;

– het ontstaan en de verspreiding van de islam;

– de vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel en horigheid;

– het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur.

Voor tijdvak 4 gelden de volgende kenmerkende aspecten:

– de opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving;

– de opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden;

– het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben;

– de expansie van de christelijke wereld naar buiten toe, onder andere in de vorm van de kruistochten;

– het begin van staatsvorming en centralisatie.

Voor tijdvak 5 gelden de volgende kenmerkende aspecten:

– het begin van de Europese overzeese expansie;

– het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling;

– de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid;

– de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had;

– het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.

Voor tijdvak 6 gelden de volgende kenmerkende aspecten:

– het streven van vorsten naar absolute macht;

– de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek;

– wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie;

– de wetenschappelijke revolutie.

Voor tijdvak 7 gelden de volgende kenmerkende aspecten:

– rationeel optimisme en ‘verlicht denken’ dat werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen;

– voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme);

– uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden transatlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme;

– de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap.

Voor tijdvak 8 gelden de volgende kenmerkende aspecten:

– de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving;

– discussies over de ‘sociale kwestie’;

– de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie;

– de opkomst van emancipatiebewegingen;

– voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces;

– de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme.

Voor tijdvak 9 gelden de volgende kenmerkende aspecten:

– de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie;

– het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme;

– de crisis van het wereldkapitalisme;

– het voeren van twee wereldoorlogen;

– racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden;

– de Duitse bezetting van Nederland;

– verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering;

– vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme.

Voor tijdvak 10 gelden de volgende kenmerkende aspecten:

– de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog;

– de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld;

– de eenwording van Europa;

– de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen;

– de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma geschiedenis vwo › De examenstof › Domein C: — Thema's

Domein C: — Thema's

9. De kandidaat kan:

– aan de hand vijf (voor het profiel cultuur en maatschappij) / vier (voor de overige profielen) nader omschreven concrete thema's met gebruikmaking van de eindtermen uit domein A een beargumenteerd antwoord geven op inhoudelijke vragen over het betreffende thema;

– op grond van situaties in de verschillende tijdvakken ontwikkelingen op langere termijn beschrijven.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma geschiedenis vwo › De examenstof › Domein D: — Geschiedenis van de rechtsstaat en van de parlementaire democratie

Domein D: — Geschiedenis van de rechtsstaat en van de parlementaire democratie

10. De kandidaat kan:

– verband leggen tussen het ontstaan van vrijheidsrechten en politieke rechten in bepaalde historische tijdvakken en kenmerkende aspecten van die tijdvakken;

– belangrijke denkers noemen en hun opvattingen over de relatie tussen staat en onderdanen;

– uitleggen onder invloed van welke factoren de rechtsstaat zich in Nederland heeft ontwikkeld en welke actoren erbij betrokken waren;

– uitleggen onder invloed van welke factoren de parlementaire democratie zich in Nederland heeft ontwikkeld sinds 1795;

– de ontstaansgeschiedenis van de belangrijkste politieke stromingen en partijen weergeven sinds 1848.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma geschiedenis havo › Het eindexamen

Het eindexamen

Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen.

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A Historisch besef

Domein B Oriëntatiekennis

Domein C Thema's

Domein D Geschiedenis van de rechtsstaat en van de parlementaire democratie

Domein E Oriëntatie op studie en beroep.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma geschiedenis havo › Het centraal examen

Het centraal examen

Het centraal examen heeft betrekking op de domeinen A en B, de tijdvakken 5 t/m 10.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma geschiedenis havo › Het schoolexamen

Het schoolexamen

Het schoolexamen heeft betrekking op domein A, domein B de tijdvakken 1 t/m 4 en:

– de domeinen en subdomeinen waarop het centraal examen geen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft;

– indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen.

Bijlage 1 — behorende bij artikel 1 van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs › Examenprogramma geschiedenis havo › De examenstof › Domein A: — Historisch besef

Domein A: — Historisch besef

1. De kandidaat kan:

– gebeurtenissen uit zijn eigen leven alsmede verschijnselen, gebeurtenissen en personen uit de geschiedenis met behulp van een tijdbalk of een andere vorm van chronologische schematisering ordenen en daarbij de volgende aanduidingen van tijd en tijdsindeling gebruiken: jaren, eeuwen, tijdvakken, perioden en jaartellingen;

– met gebruik van voorbeelden uit de perioden- en tijdvakkenindeling van eindterm 2, de westers-christelijke jaartelling en een ander voorbeeld van een jaartelling of periodisering uitleggen dat chronologische indelingen interpretatief van aard zijn.