1.1 Doel en werking van het BSD

In 1995 verscheen PIVOT-rapport nummer 43, ‘Die zijn schuld betaalt, verarmt niet’: een institutioneel onderzoek naar actoren en handelingen op het terrein van de zorg voor de financiering en beheersing van de staatsschuld in de periode 1940–1993’ (RIO Staatsschuld 1995).

Dat rapport was ‘het resultaat van het convenant dat op 25 juni 1992 tussen de secretaris-generaal van het Ministerie van Financien en de Algemene Rijksarchivaris werd afgesloten inzake de overbrenging en overdracht van na 1940 gevormde archieven. In dit convenant zijn ondermeer afspraken gemaakt over een institutioneel onderzoek naar de taakontwikkeling en de daaraan gekoppelde organisatorische ontwikkeling van het ministerie in de periode na 1940’.

1 ‘Die zijn schuld betaalt, verarmt niet’: een institutioneel onderzoek naar actoren en handelingen op het terrein van de zorg voor de financiering en beheersing van de staatsschuld in de periode 1940–1993, p. 1.

Het RIO Staatsschuld 1995 stond aan de basis van de ‘Selectielijst neerslag handelingen Minister van Financiën en de onder hem ressorterende actoren op het beleidsterrein ‘financiering en beheersing van de staatsschuld’ over de periode 1940–1993’ (BSD Staatsschuld 2001).

De selectielijst, officieel basisselectiedocument (BSD) geheten, verscheen in december 2001 in de Staatscourant en is een wettelijk goedgekeurd middel voor de selectie van de archieven op het beleidsterrein ‘Staatsschuld’ voor de periode 1940–1993.

In 2002 verscheen het Basis Selectie Document (BSD) voor het beleidsterrein van de staatsschuld, voluit geheten ‘Selectielijst neerslag handelingen Minister van Financiën en de onder hem ressorterende actoren op het beleidsterrein financiering en beheersing van de staatsschuld over de periode 1940–1993’.

2 Staatscourant 8 januari 2002, nr. 5.

Sinds 1993 hebben zich op het beleidsterrein staatsschuld heel wat veranderingen voorgedaan die niet in het BSD 2001 zijn verwerkt. Daarom heeft het Ministerie van Financiën, de zorgdrager voor de archieven op het beleidsterrein, in 2002 een eigen, actueel institutioneel onderzoek

3 ‘Die zijn schuld betaalt, verarmt niet’, een institutioneel onderzoek naar actoren en handelingen op het terrein van het financieringsbeleid en de zorg voor de financiering en beheersing van de staatsschuld in de periode 1940–2002.

laten uitvoeren. Het beleidsterrein wordt nu voluit ‘het beleidsterrein van het financieringsbeleid en de zorg voor de financiering en beheersing van de staatsschuld’ genoemd. Afgekort ‘het beleidsterrein staatsschuld’.

Het BSD Staatsschuld 2001 was dus door veranderingen bij zijn goedkeuring in 2001 al aan herziening toe. De beschreven handelingen waren niet langer een adequate weergave van de handelingen op het beleidsterrein. Zeker niet van de handelingen van de belangrijkste actor, het Agentschap van het Ministerie van Financiën. En zijn dus geen goede indicator van de administratieve neerslag die ontstaat. Daarom heeft het Ministerie van Financiën besloten tot een volledige herziening van het RIO en BSD Staatsschuld.

Dit BSD is gebaseerd op het nieuwe institutioneel onderzoek. In dit BSD zijn de handelingen opgenomen van de Minister van Financiën en van de actoren die onder zijn verantwoordelijkheid vallen; de Agent van het Ministerie van Financiën, de Directeur van de Grootboeken der Nationale schuld. Het beleid op het gebied van de staatsschuld ligt grotendeels vast in wetten, algemene maatregelen van bestuur, koninklijke besluiten en ministeriële regelingen. De wet- en regelgeving is een belangrijke bron voor dit document. Daarnaast is gebruik gemaakt van het Documentair Structuurplan (DSP) van het Agentschap en zijn gesprekken gevoerd met verschillende deskundigen op het beleidsterrein.

De belangrijkste veranderingen die zich sinds 1993 hebben voorgedaan zijn:

– Het ontstaan van de Economische en Monetaire Unie (EMU) en de invoering van de euro.

– Een sterkere nadruk op financieringsbeleid, de regels en gebruiken die de Staat hanteert bij het beheren van schulden en het lenen van geld.

– Nieuwe wetgeving.

1.2 Het beleidsterrein Financieringsbeleid en de zorg voor de financiering en beheersing van de staatsschuld

1.2.1 Geschiedenis van het beleidsterrein

De Generale Thesaurie, het Agentschap en de Directie van de Grootboeken der Nationale Schuld.

In de Staatsregeling van de Bataafse Republiek van 2 mei 1798 werd de Staat als ondeelbaar gekenmerkt. De schulden van alle gewesten tezamen werden tot ‘Nationale Schuld’ verklaard en in 1809 werd het Grootboek der Publieke Schuld gevestigd.

4 Wet van 27 januari 1809 tot daarstelling van een Grootboek der publieke Schuld (Stb. 4).

In verschillende registers, ‘grootboeken’, werden de schulden ingeschreven. Zo verkreeg de overheid een overzicht van de totale schuld en kon een sluitende administratie op poten worden gezet. Ingeschreven rekeningen kenden een debet- en een creditzijde die ‘In- en overschrijvingen’ en ‘Afschrijvingen’ werden genoemd.

5 J.C. Beth, ‘De departementen van Algemeen Bestuur gedurende het tijdvak 1798–1907’ (Den Haag, z.d.).

Op 1 mei 1841 werd het Agentschap van het Ministerie van Financiën krachtens het besluit van 22 maart 1841 in Amsterdam gevestigd. Als Agenten van het Ministerie van Financiën werden de heren I. Fraser en mr. I. van Iddekinge benoemd. Beiden waren respectievelijk als thesaurier en referendaris werkzaam geweest bij het in 1840 ontbonden Amortisatie-Syndicaat. Het Agentschap werd opgedragen ‘behandeling van zoodanige zaken, waaromtrent dit, in het belang van den Lande en in het Gerief van het Publiek geraden zal voorkomen’.

6 Besluit van 22 maart 1841, no. 112, houdende voorzieningen betrekkelijk de ontbinding van het Amortisatie-Syndicaat, artikel 2.

De Agent van het Ministerie van Financiën werd van oorsprong in de Comptabiliteitswet 1927 voor het eerst als comptabele aangemerkt en vervulde tevens de funktie van Directeur van de Grootboeken der Nationale Schuld, conform de Grootboekwet 1913 hem opdraagt. In het Grootboekbesluit 1913 was de structuur van de afdeling Grootboeken der Nationale Schuld wettelijk geregeld.

De Directeur van de Grootboeken der Nationale Schuld beheerde en verzorgde de administratie van alle staatsschuld op naam, te weten: de Grootboeken der Nationale Schuld, Grootboek 1946, Schuldregisters van Nederlandse Staatsleningen en overige ingeschreven schuld.

Tot de belangrijkste taken van de Agent van het Ministerie van Financiën te Amsterdam met het oog op de financiering en beheer van de staatsschuld, konden in 1949 worden gerekend:

– de plaatsing, registratie en afgifte van bewijzen van deelneming in geconsolideerde en in vlottende staatsschuld;

– de aflossing van bewijzen van deelneming in vlottende schuld;

– de plaatsing, administratie, rentebetaling en aflossing van ingeschreven staatsschuld;

– het doen van betalingen en het in ontvangst nemen van gelden ten behoeve van de onder de Directeur van de Grootboeken der Nationale Schuld ressorterende diensten;

– het zich op de hoogte houden van de stand van zaken op geld- en kapitaalmarkt;

– het aan het eind van iedere maand zenden van een rekening en verantwoording aan het Ministerie van Financiën van ontvangsten en uitgaven van het Agentschap over die maand;

– het jaarlijks uitbrengen van een verslag over de dienst van het Agentschap in het voorafgaande kalenderjaar.

7 Instructie voor de Agent van het Ministerie van Financiën te Amsterdam van 8 september 1949.

Van 1940 tot 1980 waren het Agentschap van het Ministerie van Financiën en de Directie van de Grootboeken der Nationale Schuld hoofdzakelijk betrokken bij de administratieve regulering van de financiering van de Nederlandse staatsschuld. Het beleidsmatige aspekt kreeg vorm op de afdeling ‘Bureau Nationale Schuld’ van het Ministerie, in 1940 ressorterende onder de afdeling Geldwezen (later Directie Binnenlands Geldwezen) van de Generale Thesaurie.